متن تحقیق

تمهید القواعد: بررسی وحدت شخصی وجود و نقد دیدگاه مشائیان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۷۸)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد» اثر صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، عارف و حکیم برجسته قرون هشتم و نهم هجری، یکی از آثار سترگ عرفان نظری است که به کاوش در مسائل بنیادین وجودشناسی می‌پردازد. این اثر با نگاهی عمیق به مفاهیم وحدت وجود و نقد دیدگاه‌های فلسفی مشائیان، جایگاه ویژه‌ای در میان متون عرفانی و فلسفی دارد. بخش حاضر، با تمرکز بر مباحث فصل بیست و پنجم، به تحلیل و تبیین استدلال‌های عرفانی در برابر آرای مشائیان در باب واجب‌الوجود و اشتراک مفهومی و تباین مصداقی می‌پردازد. این نوشتار، با بهره‌گیری از متون اصلی و تحلیل‌های دقیق، کوشیده است تا مفاهیم پیچیده را با زبانی روشن و منسجم برای مخاطبان آشنا با فلسفه و عرفان نظری ارائه نماید.

بخش یکم: نقد دیدگاه مشائیان در باب واجب‌الوجود

اشتراک مفهومی و تباین مصداقی در دیدگاه مشائیان

مشائیان در تبیین نسبت واجب‌الوجود با سایر موجودات، بر تمایز میان مفهوم و مصداق استوارند. آن‌ها معتقدند که مفاهیم عام مانند «شیء»، «عالم» و «قادر» به‌صورت عرضی بر واجب و غیرواجب حمل می‌شوند، اما مصادیق این مفاهیم کاملاً متباین‌اند. این تمایز، به‌زعم مشائیان، تناقض ظاهری میان اشتراک مفهومی و تباین مصداقی را مرتفع می‌سازد.

نکته کلیدی: مشائیان معتقدند که اشتراک میان واجب‌الوجود و غیرواجب در مفاهیمی چون وجود، علم و قدرت، اشتراکی مفهومی و عرضی است و این اشتراک با تباین مصداقی میان واجب و غیرواجب تعارضی ندارد.

برای مثال، انسان و سنگ در مفهوم «شیء» مشترک‌اند، اما مصداقاً از یکدیگر متباین‌اند، زیرا مفهوم «شیء» از وجه اشتراک وجودی میان آن‌ها انتزاع شده است، نه از تباین آن‌ها.

علّیت به‌مثابه مفهومی انتزاعی

مشائیان، علّیت واجب‌الوجود را نه امری خارجی، بلکه مفهومی انتزاعی و عرضی می‌دانند که بر مصداق واجب عارض می‌شود. این دیدگاه، علّیت را نسبتی ذهنی معرفی می‌کند که وجود خارجی مستقلی ندارد و از این‌رو با تباین مصداقی واجب و غیرواجب ناسازگار نیست.

نکته کلیدی: علّیت واجب‌الوجود در نزد مشائیان، مفهومی انتزاعی است که از مصداق واجب استخراج می‌شود و به‌عنوان امری خارجی که تباین مصداقی را نقض کند، تلقی نمی‌گردد.

این استدلال، مانند آن است که نسبتی میان دو موجود را در ذهن خود تصور کنیم، بدون آنکه این نسبت، وجودی خارجی و مستقل داشته باشد. علّیت، در این دیدگاه، از نسبت میان واجب و مخلوقات انتزاع می‌شود و به تباین مصداقی لطمه‌ای وارد نمی‌سازد.

متن عربی و ترجمه

در متن اصلی «تمهید القواعد»، این بحث با استناد به آیه شریفه آغاز می‌شود:

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

همچنین، عبارتی کلیدی از متن اصلی چنین است:

فلئن قيل الاشتراك اللازم فى هذه الصور انما هو الاشتراك فى العوارض الخارجيه اذ الكون المطلق عندهم عارض الانية الواجبة عندهم كما ان المبدئية ايضآ عندهم من النسب العدميه و اللواحق الخارجية

اگر گفته شود که اشتراک لازم در این صورت‌ها، تنها اشتراک در عوارض خارجی است، زیرا نزد مشائیان، وجود مطلق، عرضی بر ذات واجب‌الوجود است، همچنان‌که مبدئیت نیز نزد آن‌ها از نسبت‌های عدمی و لوازم خارجی است.

جمع‌بندی بخش یکم

دیدگاه مشائیان در باب اشتراک مفهومی و تباین مصداقی، تلاشی است برای رفع تناقض ظاهری میان این دو مفهوم. آن‌ها با تأکید بر تمایز میان مفهوم و مصداق، مدعی‌اند که اشتراک در مفاهیم عام مانند وجود و علم، عرضی و ذهنی است و به تباین مصداقی لطمه‌ای وارد نمی‌کند. این دیدگاه، اگرچه در ظاهر منسجم به نظر می‌رسد، اما از منظر عرفانی، به دلیل ناسازگاری‌های منطقی، مورد نقد قرار می‌گیرد.

بخش دوم: دیدگاه عرفانی وحدت شخصی وجود

نفی اشتراک مفهومی و تباین مصداقی

عارف، با تکیه بر اصل وحدت شخصی وجود، اشتراک مفهومی میان واجب‌الوجود و غیرواجب را به‌کلی نفی می‌کند. از منظر عرفانی، وجود حقیقتی واحد و مطلق است که افراد یا مصادیق متعدد ندارد. بنابراین، سخن گفتن از تباین مصداقی یا اشتراک مفهومی، بی‌معنا و ناسازگار با حقیقت وجود است.

نکته کلیدی: عارف با تأکید بر وحدت شخصی وجود، معتقد است که وجود حقیقتی یگانه است و کثرت تنها در ظهورات آن رخ می‌دهد، نه در ذات وجود. این دیدگاه، اشتراک مفهومی و تباین مصداقی را به دلیل نبود تعدد وجودی، باطل می‌داند.

عارف استدلال می‌کند که وجود، ذاتاً فاقد افراد است و از این‌رو، تباین میان واجب و غیرواجب، که مستلزم تعدد وجودی است، ناممکن است. به‌سان رودی که از سرچشمه‌ای واحد جاری می‌شود و در مسیر خود به شاخه‌های متعدد تقسیم می‌گردد، وجود نیز حقیقتی واحد است که ظهورات گوناگون آن در مراتب مختلف، از اعیان ثابته تا عالم ناسوت، تنها جلوه‌هایی از همان حقیقت یگانه‌اند.

نفی مفهوم واحد از متباینین

یکی از استدلال‌های کلیدی عرفانی این است که از دو چیز متباین، نمی‌توان مفهوم واحدی انتزاع کرد، زیرا مفهوم واحد نیازمند وجه اشتراکی است که در متباینین وجود ندارد. برای مثال، اگر واجب‌الوجود و غیرواجب در صفتی مانند علم مشترک باشند، این اشتراک یا به معنای انکشافی واحد است که با تباین ناسازگار است، یا به معنای انکشافاتی متباین است که در این صورت، یکی از طرفین باید فاقد علم باشد، امری که با اعتقاد به علم واجب و غیرواجب ناسازگار است.

نکته کلیدی: مفهوم واحد تنها از وجه اشتراک میان موجودات قابل انتزاع است. اگر واجب و غیرواجب متباین باشند، اشتراک در مفاهیمی چون وجود یا علم، محال است، زیرا این اشتراک یا وحدت در انکشاف را ایجاب می‌کند یا یکی از طرفین را فاقد آن صفت می‌سازد.

این استدلال، به‌سان نوری که از یک منبع واحد ساطع می‌شود و سایه‌های گوناگون می‌آفریند، نشان می‌دهد که اشتراک مفهومی در علم یا وجود، تنها در صورتی ممکن است که وجه مشترکی در حقیقت وجود داشته باشد. اما اگر واجب و غیرواجب متباین باشند، چنین وجه مشترکی وجود ندارد و اشتراک مفهومی نیز باطل می‌شود.

نقد مثال مشائیان: انسان و حجر

مشائیان برای دفاع از دیدگاه خود، مثالی از اشتراک انسان و حجر در مفهوم «شیء» می‌آورند، درحالی‌که مصداقاً متباین‌اند. عارف این مثال را رد می‌کند، زیرا مفهوم «شیء» از وجه اشتراک وجودی میان انسان و حجر انتزاع شده است، نه از تباین آن‌ها. اگر انسان و حجر متباین باشند، نمی‌توانند در مفهوم «شیء» مشترک باشند، مگر آنکه وجه اشتراکی وجود داشته باشد، که این با تباین مطلق ناسازگار است.

نکته کلیدی: مفهوم «شیء» از وجه اشتراک وجودی میان انسان و حجر انتزاع می‌شود، نه از تباین آن‌ها. این نقد نشان می‌دهد که اشتراک مفهومی مشائیان، با فرض تباین مصداقی، به تناقض می‌انجامد.

این نقد، مانند آن است که دو شاخه از یک درخت را متباین بدانیم، حال آنکه هر دو از یک ریشه تغذیه می‌کنند. مفهوم «شیء» از وحدت وجودی میان انسان و حجر سرچشمه می‌گیرد، نه از اختلاف آن‌ها، و این امر دیدگاه مشائیان را در معرض تناقض قرار می‌دهد.

متن عربی و ترجمه

در ادامه بحث، متن اصلی به عبارتی کلیدی اشاره می‌کند:

و بالجمله يحكمون باندراجها يعنى انيت واجب تحته تحت مطلق كما يحكمون باندراجها تحت الجميع الكيات الشامله

و بالجمله، مشائیان حکم می‌کنند که ذات واجب‌الوجود تحت وجود مطلق مندرج است، همچنان‌که تحت جمیع کلیات شامله قرار می‌گیرد.

این عبارت نشان می‌دهد که مشائیان، واجب‌الوجود را در ذیل مفاهیم کلی مانند وجود مطلق و سایر صفات عام قرار می‌دهند، اما این درج، به‌زعم عارف، با وحدت شخصی وجود ناسازگار است.

جمع‌بندی بخش دوم

دیدگاه عرفانی وحدت شخصی وجود، با نفی تعدد وجودی و تأکید بر حقیقت واحد وجود، تمامی تناقضات دیدگاه مشائیان را مرتفع می‌سازد. وجود، چون خورشیدی است که نورش در آینه‌های گوناگون بازتاب می‌یابد، اما ذاتاً یگانه است. اشتراک مفهومی و تباین مصداقی، که مشائیان بر آن تأکید دارند، در چارچوب وحدت وجود بی‌معنا می‌شود، زیرا وجود افراد ندارد تا تباین یا اشتراک در آن مطرح گردد.

بخش سوم: تناقضات دیدگاه مشائیان و پاسخ عرفانی

تناقض واجب‌الوجود به‌مثابه فرد مطلق

مشائیان واجب‌الوجود را فردی از وجود مطلق می‌دانند، اما اگر واجب علت وجود مطلق باشد، نمی‌تواند صرفاً فرد مطلق باشد، زیرا معلول (وجود مطلق) باید اوسع از علت (واجب) باشد، که این امر محال است.

نکته کلیدی: واجب‌الوجود نمی‌تواند هم علت وجود مطلق باشد و هم فردی از آن، زیرا معلول نمی‌تواند اوسع از علت خود باشد، و این تناقض بنیادین دیدگاه مشائیان را آشکار می‌سازد.

این تناقض، مانند آن است که فرزندی ادعای جامعیت بیشتر از والد خود داشته باشد. اگر واجب‌الوجود علت وجود مطلق باشد، نمی‌تواند صرفاً جزئی از آن باشد، زیرا این امر مستلزم برتری معلول بر علت است، که در منطق و فلسفه محال است.

نفی تشکیک در مفهوم وجود

عارف تشکیک (شدت و ضعف) در مفهوم وجود را رد می‌کند، زیرا تشکیک در مصادیق رخ می‌دهد، نه در مفهوم. اگر وجود افراد نداشته باشد، تشکیک در آن بی‌معناست، زیرا وجود حقیقتی واحد است و تنها ظهورات آن در مراتب مختلف متجلی می‌شوند.

نکته کلیدی: تشکیک در وجود، نیازمند تعدد مصادیق است، اما در دیدگاه عرفانی، وجود حقیقتی واحد است و تشکیک تنها در ظهورات آن ممکن است، نه در مفهوم وجود.

تشکیک، مانند سایه‌هایی است که از یک نور واحد بر دیوارهای مختلف می‌افتد. این سایه‌ها شدت و ضعف دارند، اما نور اصلی یگانه و بی‌تغییر است. در دیدگاه عرفانی، وجود حقیقتی واحد است و کثرت تنها در ظهورات آن رخ می‌دهد.

وحدت شخصی وجود و ظهورات

وجود، حقیقتی مطلق و مقابل عدم است که تمامی مراتب، از اعیان ثابته تا عالم ناسوت، ظهورات آن هستند، نه مصادیق متباین. عارف کثرت را نه در ذات وجود، بلکه در ظهورات و تعینات آن می‌بیند.

نکته کلیدی: وجود حقیقتی واحد و مطلق است که مقابل عدم قرار دارد. تمامی مراتب، از اعیان ثابته تا ناسوت، ظهورات این حقیقت‌اند، نه مصادیق متباین.

وجود، چون اقیانوسی بی‌کران است که امواج گوناگون آن، ظهورات و تعینات مختلف‌اند، اما همگی از یک حقیقت سرچشمه می‌گیرند. این دیدگاه، کثرت را به ظهورات نسبت می‌دهد و هرگونه تباین مصداقی را نفی می‌کند.

نفی کثرت ظهورات به‌مثابه کثرت وجودی

اشکال مطرح‌شده مبنی بر اینکه کثرت ظهورات به کثرت وجودات دلالت دارد، از منظر عرفانی رد می‌شود، زیرا ظهورات وجودات مستقل نیستند، بلکه تعینات حقیقتی واحدند که در مراتب مختلف ظاهر می‌شوند.

نکته کلیدی: کثرت ظهورات به معنای کثرت وجودی نیست، بلکه ظهورات، مظاهر حقیقت واحد وجودند که در مراتب مختلف متجلی می‌شوند.

ظهورات، مانند رنگ‌های گوناگونی هستند که از یک نور واحد در منشور وجود تجلی می‌یابند. این رنگ‌ها، اگرچه متعددند، همگی از یک نور سرچشمه می‌گیرند و کثرت آن‌ها به معنای کثرت در ذات نور نیست.

نفی اعتبار در ظهورات

عارف ظهورات را اعتباری نمی‌داند، بلکه آن‌ها را حقایق ظهوری می‌بیند که از حقیقت واحد وجود نشأت گرفته‌اند. بنابراین، کثرت ظهورات نه به معنای کثرت وجودی است و نه امری موهوم و اعتباری.

نکته کلیدی: ظهورات، حقایق ظهوری‌اند که از حقیقت واحد وجود سرچشمه می‌گیرند، نه امور اعتباری یا موهوم. این دیدگاه، کثرت را به تعینات وجود نسبت می‌دهد.

ظهورات، مانند گل‌های متعددی هستند که همگی از یک ریشه واحد روییده‌اند. این گل‌ها، اگرچه در شکل و رنگ متفاوت‌اند، همگی حقیقت واحدی دارند و اعتباری یا موهوم نیستند.

وحدت شخصی وجود و نفی عدد

وحدت شخصی وجود، به معنای وحدت عددی نیست، بلکه وحدتی است که ظهورات لا یتناهی دارد. وجود واحد است و کثرت ظهورات به دلیل تعینات مختلف است، نه تعدد وجودی.

نکته کلیدی: وحدت شخصی وجود، وحدتی لا یتناهی است که کثرت ظهورات آن ناشی از شئون و تعینات مختلف است، نه تعدد در ذات وجود.

وحدت وجود، مانند خورشیدی است که پرتوهای بی‌شمارش در آینه‌های گوناگون بازتاب می‌یابد. این پرتوها، هرچند متعددند، همگی از یک منبع واحد سرچشمه می‌گیرند و تعدد آن‌ها به معنای کثرت در ذات خورشید نیست.

متن عربی و ترجمه

در متن اصلی، عبارتی دیگر مورد تأکید قرار گرفته است:

ان الوجود لا يمكن ان يكون ذات افراد

وجود نمی‌تواند ذاتاً دارای افراد باشد.

این عبارت، بنیاد دیدگاه عرفانی را نشان می‌دهد که وجود را حقیقتی واحد و فاقد افراد می‌داند، و از این‌رو، تباین یا کثرت وجودی را باطل می‌شمارد.

جمع‌بندی بخش سوم

دیدگاه عرفانی وحدت وجود، با تأکید بر حقیقت یگانه وجود و نفی کثرت مصداقی، تناقضات دیدگاه مشائیان را مرتفع می‌سازد. وجود، چون اقیانوسی بی‌کران است که امواج آن، ظهورات گوناگون‌اند، اما همگی از یک حقیقت سرچشمه می‌گیرند. این دیدگاه، با نفی اشتراک مفهومی و تباین مصداقی، راه‌حلی منسجم و عاری از تناقض ارائه می‌دهد.

نتیجه‌گیری

کتاب «تمهید القواعد» صائن‌الدین ترکه اصفهانی، با نگاهی عمیق و دقیق به مسائل وجودشناسی، دیدگاه مشائیان در باب واجب‌الوجود را به چالش می‌کشد. مشائیان با تأکید بر اشتراک مفهومی و تباین مصداقی، کوشیده‌اند تناقضات ظاهری را مرتفع سازند، اما این دیدگاه از منظر عرفانی، به دلیل ناسازگاری‌های منطقی، ناکافی است. عارف، با تکیه بر وحدت شخصی وجود، وجود را حقیقتی یگانه می‌داند که ظهورات آن در مراتب مختلف متجلی می‌شوند، نه مصادیق متباین. این دیدگاه، مانند نوری که در آینه‌های گوناگون بازتاب می‌یابد، کثرت را به ظهورات نسبت می‌دهد و هرگونه تباین یا اشتراک مفهومی را نفی می‌کند. این بحث، با عمق و دقت خود، دریچه‌ای به سوی تأمل در مفاهیم بنیادین وجودشناسی می‌گشاید و برای پژوهندگان علم دینی، منبعی ارزشمند و ژرف است.

با نظارت صادق خادمی