متن تحقیق

تبیین وحدت ذات و صفات در عرفان نظری: بازخوانی تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۸۴)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثری سترگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، در عرفان نظری جایگاهی بی‌بدیل دارد. این اثر، که به تأمل در مسائل بنیادین وجودشناسی، به‌ویژه وحدت شخصی وجود و رابطه آن با تعینات و ظهورات می‌پردازد، دریچه‌ای است به سوی فهم حقیقت ذات الهی و نسبت آن با اسماء و صفات. در این نوشتار، با استناد به متون اصلی و تحلیل‌های دقیق، به بررسی و تبیین مباحث مطروحه در این اثر پرداخته شده است. هدف، ارائه نگاهی عمیق و منسجم به مبانی عرفانی است که هم‌چون نوری در ظلمات جهل، راه را به سوی حقیقت می‌گشاید. این نوشتار، با نگاهی به آیه شریفه بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ (به نام خداوند بخشنده مهربان)، به تبیین مسائل عرفانی در چارچوبی علمی و دقیق همت گمارده است.

بخش یکم: اشکال بر اعتباری بودن تعینات الهی

صورت‌بندی اشکال

در آغاز بحث، اشکالی بنیادین مطرح می‌شود که اگر تعینات به‌طور مطلق اعتباری و عدمی باشند، چه مبدأ احکام وجودی باشند و چه سلبي، تخصیص صفات الهی به اعتباری بودن وجهی ندارد. متن عربی این اشکال چنین است:

فإن قلت: التعینات مطلقاً على ما ذهبتم إلیه لا یكون أموراً حقیقية بل اعتباریة عدمیة، سواء كان مبدأً للأحكام الوجودیة أو السلبية، فلا وجه حینئذٍ لتخصیص.

ترجمه: اگر بگویید که تعینات به‌طور مطلق، طبق آنچه شما بدان معتقد هستید، اموری حقیقی نیستند، بلکه اعتباری و عدمی‌اند، چه مبدأ احکام وجودی باشند و چه سلبي، در این صورت، دلیلی برای تخصیص [صفات الهی به اعتباری بودن] وجود ندارد.

این اشکال، به یکسان انگاشتن تعینات الهی و خلقی اشاره دارد و می‌پرسد: چرا تنها صفات الهی را اعتباری می‌دانید، در حالی که همه تعینات، اعم از الهی و غیرالهی، می‌توانند اعتباری باشند؟ این پرسش، مانند تیغی برنده، به قلب تمایز میان ذات و صفات الهی فرو می‌رود و خواستار پاسخی است که این تمایز را روشن سازد.

پاسخ به اشکال

پاسخ به این اشکال، بر تمایز میان تعینات خلقی و الهی استوار است. گرچه همه تعینات به نحوی اعتباری‌اند، اما تعینات خلقی، ذاتی و حقیقی‌اند، زیرا ممکنات ذاتاً متعین‌اند و صفاتشان از ذاتشان نشأت می‌گیرد. در مقابل، تعینات الهی، به دلیل لا تعین بودن ذات حق، اعتباری و عارضی‌اند. متن عربی پاسخ چنین است:

قلت: إن التعینات كلها وإن كانت أموراً اعتباریة، إلا أن هناك فرقاً بین ما یكون مبدأً للأسماء الحقیقیة منها وبین ما لا یصلح لذلك.

ترجمه: گفتم: اگرچه همه تعینات اعتباری‌اند، اما تفاوتی وجود دارد میان آنچه مبدأ اسماء حقیقی است و آنچه برای این امر شایستگی ندارد.

این پاسخ، مانند کلیدی که قفلی پیچیده را می‌گشاید، بر تفاوت وجودی میان ممکنات و حق تأکید دارد. ممکنات، ذاتاً متعین‌اند و صفاتشان، چون ریشه در ذاتشان دارد، حقیقی است. اما ذات حق، که چون اقیانوسی بی‌کران از هر تعینی منزه است، تعیناتش در ظرف ذهن انسان، اعتباری می‌گردد.

بخش دوم: اعتباری بودن صفات الهی و نقش لحاظ ذهن

ماهیت اعتباری صفات الهی

صفات الهی، چون متکی به لحاظ و اعتبار ذهن‌اند، اعتباری‌اند. ذات حق، فاقد تعین است و هر وصف، اسم یا رسم، محصول اعتبار ذهن است. متن عربی این بحث چنین است:

وذلك لأن العقل إذا اعتبر مع الذات معنىً آخر، سواء كان وجودیاً أو عدمیاً، حصل لذات بإعتبار ذلك المعنى اسم من الأسماء الحقیقیة، بخلاف ما إذا اعتبرها مجردة عن سائر المعاني والأحكام، حتى عن نفس هذا الإعتبار أیضاً، فإنه بهذا الإعتبار لا یكون لها تعین ولا صورة مخصوصة یصلح أن یكون مبدأً.

ترجمه: زیرا هنگامی که عقل با ذات، معنای دیگری را در نظر گیرد، چه وجودی باشد و چه عدمی، برای آن ذات، به اعتبار آن معنا، اسمی از اسماء حقیقی پدید می‌آید. اما اگر آن را منزه از همه معانی و احکام، حتی از خود این اعتبار، در نظر گیرد، در این صورت، به این اعتبار، برای آن تعین و صورت خاصی که شایسته مبدأ بودن باشد، وجود ندارد.

این اصل، مانند آینه‌ای که حقیقت را بازمی‌تاباند، نقش ذهن را در ایجاد صفات و اسماء نشان می‌دهد. ذات حق، چون خورشیدی بی‌غروب، متعال از هر تعین و اعتبار است و آنچه به او نسبت داده می‌شود، در ظرف ذهن انسان شکل می‌گیرد.

خلط میان حاکی و محکی

یکی از خطاهای بنیادین در فهم عرفانی، خلط میان ظرف حاکی (ذهن) و ظرف محکی (حقیقت ربوبی) است. لحاظ و عدم لحاظ، در ظرف ذهن رخ می‌دهد و نه در ظرف ربوبی. ذات حق، غنی از هرگونه لحاظ و اعتبار است. متن عربی این نقد چنین است:

فإن للعقل أن یجرد عنه مع عروضه له، إذ في وسع العقل أن یجرد عن الأوصاف المقصودة هي بها.

ترجمه: برای عقل این امکان هست که آن را از اوصاف مقصود منزه کند، در حالی که این اوصاف بر آن عارض شده‌اند. زیرا در توان عقل است که از اوصافی که با آن‌ها مقصود است، تجرید کند.

این نقد، مانند نسیمی که غبار را از آیینه حقیقت می‌زداید، بر لزوم حفظ تمایز میان ادراکات ذهنی و حقیقت ربوبی تأکید دارد. ظرف ربوبی، چون قله‌ای رفیع، از هر قید و اعتباری متعال است.

بخش سوم: حقیقت ربوبی و تعینات الهی

حقیقی بودن تعینات در ظرف ربوبی

تعینات الهی، مانند لا تعین، احدیت، واحدیت و ظهورات، در ظرف ربوبی حقیقی‌اند و نه اعتباری یا عدمی. ذات حق، همه اسماء و صفات را بلا تعین در بر دارد و در ظرف نزول، این اسماء و صفات متعین و حقیقی‌اند. متن عربی این بحث چنین است:

فهذا هو التعین الغیر الحقیقي الذي هو المبدأ للأحكام السلبية التي نحن بصدره، والمصحح لإطلاق لفظ لا تعین والوجود المطلق وغیب الهویة هو هذا الإعتبار.

ترجمه: این است تعین غیرحقیقی که مبدأ احکام سلبيه‌ای است که ما در پی آن هستیم، و مصحح اطلاق لفظ لا تعین و وجود مطلق و غیب هویت، همین اعتبار است.

این دیدگاه، مانند ستاره‌ای درخشان در آسمان معرفت، بر حقیقت ربوبی ذات و ظهورات آن تأکید دارد. تعینات الهی، در ظرف ذات یا نزول، حقیقی‌اند و نه محصول ذهن.

نفی صفات سلبي و بازگشت به صفات ثبوتی

صفات سلبي، مانند عدم ترکیب یا عدم مکان، در واقع به صفات ثبوتی، مانند بساطت و تجرد، بازمی‌گردند و اعتباری نیستند. این اصل، بر حقیقی بودن همه صفات الهی تأکید دارد. به عنوان مثال، اینکه حق مركب نیست، به معنای بساطت اوست، و این صفت، ثبوتی و حقیقی است.

این اصل، مانند جویباری که به اقیانوس حقیقت می‌پیوندد، نشان می‌دهد که صفات سلبي، در حقیقت، به صفات ثبوتی بازمی‌گردند و هیچ صفت اعتباری در ذات حق راه ندارد.

بخش چهارم: نقد دیدگاه‌های کلامی و فلسفی

نقد دیدگاه صدرا در مورد غضب

برخلاف برخی عالمان دینی که غضب را عرضی می‌دانند، غضب حق، مانند رحمانیت، ذاتی و حقیقی است. این دیدگاه، بر ذاتی بودن همه صفات الهی تأکید دارد و عرضی بودن غضب را رد می‌کند. متن عربی این نقد صریح نیست، اما محتوای آن در نقد دیدگاه‌های کلامی مشهود است.

این نقد، مانند شمشیری که تاریکی جهل را می‌شکافد، بر وحدت ذات و صفات تأکید دارد و هرگونه جدایی میان آن‌ها را نفی می‌کند.

نقد دیدگاه‌های کلامی

دیدگاه برخی عالمان دینی که ذات را تهی از اسماء و صفات می‌دانند و صفات را به‌صورت قدماء ثمانیه (هشت صفت ازلی) می‌شمارند، نادرست است. اسماء و صفات، عین ذات حق‌اند. این نقد، بر وحدت ذات و صفات در عرفان شیعی تأکید دارد و دیدگاه‌های کلامی را که به جدایی میان ذات و صفات قائل‌اند، رد می‌کند.

این دیدگاه، مانند چراغی که راه را در شب تار روشن می‌کند، بر وحدت ذات و صفات در مقام ربوبی تأکید دارد.

بخش پنجم: وحدت اضداد و نقش عقل در ادراک

وحدت اضداد در ذات حق

عرفا معتقدند که حق، مجمع الاضداد است و صفات متقابل، مانند هادی و مضل، در ذات حق تضاد ندارند، بلکه در ظرف ذهن، متقابل به نظر می‌آیند. متن عربی این بحث چنین است:

فتنبه ثم تدبر قولهم في مجمع الاضداد وحضرت تضائق الاضداد.

ترجمه: پس هشیار باش و سپس تأمل کن در سخنشان که در مجمع اضداد و مراتب تضائق اضداد است.

این اصل، مانند پلی که دو سوی رودخانه را به هم پیوند می‌دهد، نشان‌دهنده وحدت اضداد در ذات حق است. در ظرف محکی، هیچ تضادی وجود ندارد، اما در ظرف حاکی، ذهن انسان این صفات را متقابل می‌بیند.

نقش عقل و ضرورت تلطیف

عقل، با لحاظ یا عدم لحاظ، صفات را مقید یا مجرد می‌کند، اما این تقید، در ظرف ذهن است و به حقیقت حق آسیبی نمی‌رساند. برای ظهور حقیقت حق، عقل باید با تلطیف و تخلیص از قیود ذهنی رها شود. متن عربی این بخش چنین است:

لا مجال للعقل الصرف فیها أصلاً إلا مع تلطیف من السر وتخلیص للتوجه عسى أن یلوح له الحق على مدرجته.

ترجمه: برای عقل صرف در این مقام هیچ مجالی نیست، مگر با تلطیف از سرّ و تخلیص برای توجه، تا شاید حق بر حسب مرتبه‌اش برای او آشکار شود.

این اصل، مانند باغبانی که شاخه‌های زائد را هرس می‌کند، بر ضرورت تزکیه نفس و رهایی از قیود ذهنی برای ادراک حقیقت تأکید دارد.

بخش ششم: کمال توحید و نفی حاجت حق

کمال توحید در لا تعین

کمال توحید، در درک لا تعین ذات حق است که همه اسماء و صفات را بلا تعین در بر دارد. ذات حق، محتاج تعین یا خلق نیست، اما این به معنای نفی تعین یا خلق نیست. متن عربی این بحث صریح نیست، اما محتوای آن در تأکید بر لا تعین ذات و غنای آن از هر تعین مشهود است.

این اصل، مانند قله‌ای که در اوج آسمان‌ها قرار دارد، کمال توحید را در فهم اطلاق ذاتی حق نشان می‌دهد.

نفی حاجت حق به تعین

حق، محتاج تعین یا خلق نیست، اما دارای خلق و تعین است. این اصل، بر غنای ذاتی حق و حقیقی بودن تعینات و ظهورات او تأکید دارد. مانند درختی که میوه می‌دهد، نه از سر نیاز، بلکه از سر فیض و کمال.

جمع‌بندی

این نوشتار، با بازخوانی دقیق مباحث مطرح‌شده در «تمهید القواعد» صائن‌الدین ترکه، به تبیین وحدت ذات و صفات در عرفان نظری پرداخت. تمایز میان تعین ذاتی ممکنات و تعین اعتباری حق، محور بحث بود. نقد خلط میان حاکی و محکی، بر ضرورت حفظ مراتب وجودی تأکید کرد. صفات الهی، عین ذات و حقیقی‌اند و هرگونه اعتبار یا عدمیت در آن‌ها، به انحراف در فهم عرفانی می‌انجامد. تأکید بر وحدت اضداد، حقیقی بودن تعینات ربوبی، و نقش تلطیف در ادراک حقیقت، از دیگر محورهای این بحث بود. این تبیین، مانند چراغی در مسیر معرفت، راه را برای فهم عمیق‌تر عرفان شیعی روشن می‌سازد.