متن تحقیق

تبیین مراتب ذات و ظهور در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۸۷)

دیباچه

کتاب شریف «تمهید القواعد»، اثر حکیم و عارف برجسته، صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، از آثار بنیادین در عرفان نظری است که به کاوش در ژرفای مفاهیم وجودشناسی، وحدت وجود، و مراتب ظهور ذات الهی می‌پردازد. این نوشتار، با استناد به آیه شریفه بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ (به نام خداوند بخشنده مهربان) از قرآن کریم، به تبیین و تحلیل بخشی از این اثر گران‌سنگ اختصاص دارد. هدف، ارائه تبیینی روشن و منسجم از مراتب ذات، ظهورات ربوبی و خلقی، و رابطه وحدت و کثرت است که چون خورشیدی در آسمان معرفت می‌درخشد و راه را برای سالکان حقیقت روشن می‌سازد.

بخش نخست: ذات در مرتبه لا تعین

ماهیت ذات لا تعین

ذات الهی، در مرتبه لا تعین، که گاه با نام‌هایی چون غیب‌الغیوب یا هویت مطلقه خوانده می‌شود، از هرگونه قید و تعین مبراست. این مرتبه، چنان والا و بی‌کران است که هیچ اسم و رسمی بر آن متصور نیست، و هر آنچه به تعین و تقید اشاره کند، در این ساحت محال است.

متن عربی از تمهید القواعد:

إذا عرفت هذا، فاعلم أنّ الذاتَ باعتبار اللّا تعيّن ـ المسمّاة بـ ِ «غيب الغيب» تارةً، و «الهويّة المطلقة» أخرى ـ يَمتنعُ أن يُعتبرَ فيها أمرٌ يَستلزمُ التعيّنَ والتقيّدَ ويَستدعي التكثّرَ والتعدّدَ.

ترجمه: اگر این را دانستی، بدان که ذات، از آن حیث که لا تعین است و گاه غیب‌الغیوب و گاه هویت مطلقه نامیده می‌شود، محال است که در آن چیزی لحاظ شود که مستلزم تعین، تقید، تکثر یا تعدد باشد.

این اصل، بر اطلاق محض ذات تأکید دارد. غیب‌الغیوب و هویت مطلقه، خود اسم‌هایی هستند که به مراتب اولیه ظهور اشاره دارند، لیکن ذات، فراتر از این نام‌هاست، چونان اقیانوسی بی‌کران که هیچ موجی بر سطح آن تعین نیابد.

امتناع اخبار از ذات

ذات در مرتبه لا تعین، چنان است که نمی‌توان از آن خبر داد، مشابه معدومی که «لا یُخبَرُ عنه». هرگونه اخبار، خود نوعی تعین است و ذات، از این تعینات مبراست.

تبیین: این دیدگاه، محدودیت زبان و ادراک انسانی را در توصیف ذات مطلق نشان می‌دهد. هر اسمی، حتی غیب‌الغیوب، به محض نامیده شدن، نوعی تعین و تقید پدید می‌آورد، در حالی که ذات، چونان آفتابی است که هیچ سایه‌ای بر آن نمی‌افتد.

بخش دوم: مراتب ظهورات و لامتناهی بودن آن‌ها

لامتناهی بودن مراتب

مراتب ظهورات، اعم از ربوبی (چون احدیت، واحدیت، اسماء و صفات) و خلقی (چون انسان، عقول، نفوس و ناسوت)، بی‌کران و لامتناهی‌اند. تعیین حد و مرز برای این مراتب، ممکن نیست، چنان‌که نمی‌توان برای افق بی‌پایان آسمان، کرانه‌ای متصور شد.

تبیین: این اصل، بر بی‌نهایت بودن مراتب ظهور تأکید دارد. هرگونه محدودیت در این مراتب، از ادراکات محدود انسانی نشأت می‌گیرد و نه از حقیقت بی‌کران ظهورات.

اعتباری بودن تقسیم‌بندی‌ها

تقسیم‌بندی مراتب ظهور، مانند احدیت و واحدیت، اعتباری است و به توان ادراکی انسان وابسته است، مانند تقسیم مسافت به فرسخ، متر یا سانتیمتر. این تقسیمات، ابزارهایی برای فهم‌اند و نه حقیقت ذاتی مراتب.

تبیین: این دیدگاه، نسبیت ادراکات انسانی را نشان می‌دهد. همان‌گونه که مسافر، راه را با فرسخ یا متر می‌سنجد، عارف نیز مراتب ظهور را با نام‌هایی چون احدیت و واحدیت تقسیم‌بندی می‌کند، لیکن این نام‌ها، تنها سایه‌ای از حقیقت‌اند.

بخش سوم: تمایز حاکی و محکی

حقیقت ظهورات در ظرف محکی

ظهورات ربوبی و خلقی، در ظرف محکی (حقیقت عینی)، واقعی و حقیقی‌اند و مستقل از ادراکات حاکی (ذهنی) انسان وجود دارند. این ظهورات، چونان جویبارهایی‌اند که از سرچشمه حقیقت جاری‌اند، چه انسان آن‌ها را ببیند یا نبیند.

تبیین: این اصل، دیدگاه ایده‌آلیستی را که همه چیز را اعتباری می‌داند، نفی می‌کند. ظهورات، چون آتش با حرارت و رنگ‌هایش، واقعی‌اند و ادراک ما، تنها جلوه‌ای از این حقیقت را بازتاب می‌دهد.

تمایز حاکی و محکی

تعیناتی چون هویت مطلقه، احدیت و واحدیت، در ظرف حاکی، اعتباری‌اند، اما در ظرف محکی، حقیقی و واقعی‌اند. نقص در ادراک، به محدودیت ذهن انسان بازمی‌گردد، نه به حقیقت ذات.

تبیین: این دیدگاه، تفاوت میان ادراکات ذهنی و حقیقت عینی را نشان می‌دهد. همان‌گونه که چشم انسان، تنها بخشی از نور خورشید را می‌بیند، ادراک ما نیز تنها بخشی از حقیقت ظهورات را درمی‌یابد.

بخش چهارم: وحدت حقیقی و کثرت

وحدت حقیقی و نفی مغایرت کثرت

متن عربی از تمهید القواعد:

فأوّلُ ما اعُتبر فيها من المعاني الوصفيّة هي الوحدةُ الحقيقيّةُ الّتي لا يُتصوَّر اعتبارُ الكثرة والمغائرة فيها بوجهٍ من الوجوه، حتّى أنّ الكثرةَ لا تُغايرُ الوحدةَ بالنّسبة إليها، وكذلک الوحدةَ لا تُغايرُ الذاتَ.

ترجمه: اولین چیزی که در ذات لحاظ می‌شود، وحدت حقیقی است که تصور کثرت و مغایرت در آن به هیچ وجه ممکن نیست، چنان‌که کثرت، با این وحدت مغایرت ندارد و وحدت نیز با ذات مغایر نیست.

وحدت حقیقی، به‌گونه‌ای است که کثرت با آن مغایرت ندارد، زیرا کثرت، خود جلوه‌ای از وحدت است. این وحدت، چونان دریایی است که همه امواج کثرت در آن غرق‌اند و هیچ مغایرتی با آن ندارند.

اطلاق فراتر از وحدت

اطلاق ذات، فراتر از وحدت است، زیرا وحدت خود نوعی تعین و ظهور اطلاقی است. اطلاق، چونان قله‌ای است که وحدت، دامنه‌ای از آن به شمار می‌رود.

تبیین: این اصل، تقدم اطلاق ذاتی بر وحدت را نشان می‌دهد. وحدت، هرچند حقیقی، مرتبه‌ای از ظهور اطلاق است و ذات، در اطلاق خود، از هر تعینی مبراست.

بخش پنجم: احدیت و واحدیت

دو اعتبار وحدت مطلقه

متن عربی از تمهید القواعد:

ثمّ إنّ هيهنا نكتةً تَتضمّنُ فوائدَ لابدّ من الوقوف عليها، وهي أنّ للوحدة المعتبرة هيهنا اعتبارَيْن: أحدهما: متعلَّقُه طرفُ بطون الذات وخفائها وهو اعتبارُ إسقاطِ سائر النّسب والإضافات عنها، ويسمّى الذاتُ به «أحدآ». وثانيهما: متعلَّقُه طرفُ ظهور الذات وانبساطها واعتبارِ اثبات النّسب والاضافات كلِّها، ويسمّى الذاتُ به «واحدآ».

ترجمه: در اینجا نکته‌ای است که دربردارنده فوایدی است که باید بر آن وقوف یافت، و آن اینکه وحدت در اینجا دو اعتبار دارد: یکی متعلق به بطن و خفای ذات است که در آن، همه نسب‌ها و اضافات ساقط می‌شوند و ذات در این اعتبار، احد نامیده می‌شود. دوم، متعلق به ظهور و انبساط ذات است که در آن، همه نسب‌ها و اضافات اثبات می‌شوند و ذات در این اعتبار، واحد نامیده می‌شود.

وحدت مطلقه، دو جنبه دارد: احدیت، که بطن ذات و نفی همه نسب‌ها و اضافات است، و واحدیت، که ظهور ذات و اثبات نسب‌ها و اضافات است. احدیت، چونان شب تاریک است که هیچ نوری از کثرت در آن نمی‌تابد، و واحدیت، چونان روز روشن است که همه رنگ‌های کثرت در آن هویداست.

احدیت و نفی اضافات

احدیت، مرتبه‌ای است که در آن، همه نسب‌ها و اضافات ساقط می‌شوند و ذات، احد نامیده می‌شود. این مرتبه، چونان آیینه‌ای است که هیچ صورتی جز ذات در آن منعکس نمی‌شود.

واحدیت و اثبات اضافات

واحدیت، مرتبه‌ای است که در آن، نسب‌ها و اضافات اثبات می‌شوند و ذات، منشأ اسماء و صفات می‌گردد. این مرتبه، چونان باغی است که هر شاخه و برگی، جلوه‌ای از اسماء و صفات الهی است.

بخش ششم: تمایز تشخص، تعین و تمیز

تشخص و تعین

تشخص، وصف ذات است و با تعین متفاوت است. تعین، وصف ظهور و تنزیل است، در حالی که تشخص، به وجود ذاتی اشاره دارد. وجود، ذاتاً محتاج تعین نیست، اما تعین، محتاج وجود است.

تبیین: این اصل، تفاوت میان وجود ذاتی و تعین ظهوری را نشان می‌دهد. تشخص، چون ریشه درخت است که در ذات خود ثابت است، و تعین، چون شاخه‌هایی است که در ظهور نمود می‌یابد.

تمیز و تعدد

تمیز، وصف تعدد است و با تعین و تشخص متفاوت است. تمیز، به تمایز میان موجودات متعدد اشاره دارد، مانند تفاوت زید و عمر.

تبیین: این دیدگاه، بر ضرورت دقت در کاربرد اصطلاحات تأکید دارد. تمیز، تعین و تشخص، هر یک چون رنگ‌های متفاوتی در تابلوی وجود، معانی متمایزی دارند.

بخش هفتم: وحدت مطلقه و علم

نسبت علمیه در وحدت مطلقه

متن عربی از تمهید القواعد:

فتكونُ الذاتُ بهذا الاعتبار لها الإحاطةُ العامّةُ الّتي لا يَشذُّ عنها شيءٌ من المراتب حتّى المحسوسات، فتَلزمُها بهذا الاعتبار النّسبةُ العلميّةُ بحصول نفسها في نفسها لنفسها.

ترجمه: ذات، به این اعتبار، دارای احاطه عام است که هیچ مرتبه‌ای، حتی محسوسات، از آن خارج نیست، و به این اعتبار، نسبت علمیه‌ای لازم می‌آید که حصول نفس در نفس برای نفس است.

وحدت مطلقه، به لحاظ حاکی، ملازمه با نسبت علمیه دارد که به حصول نفس در نفس برای نفس منجر می‌شود. این علم، چونان نوری است که از ذات بر ذات می‌تابد و حقیقت را در خود بازمی‌تاباند.

عینیت در ظرف محکی

در ظرف محکی، میان ذات و صفات عینیت وجود دارد، اما در ظرف حاکی، ملازمه‌های اعتباری لحاظ می‌شود. این عینیت، چونان یگانگی آب و موج است که در حقیقت یکی‌اند.

بخش هشتم: واحد عددی و اسماء غیرمتناهی

واحد عددی و احدیت

متن عربی از تمهید القواعد:

وذلک في الواحد العددي ظاهرٌ، فإنّه إذا اعتُبر من حيث أنّه واحدٌ من غير أن يُعتبرَ المبدئيّةُ للأعداد، فهو الواحدُ المطلقُ الّذي ليس فيه تعدّدُ النِّسب والاضافات، وإذا اعتُبر من حيث أنّه مبدءٌ للأعداد حينئذ يَصير مبدءً للأسماء الغير المتناهية.

ترجمه: این امر در واحد عددی آشکار است که اگر از حیث واحد بودن، بدون لحاظ مبدئیت برای اعداد، در نظر گرفته شود، واحد مطلق است که در آن تعدد نسب و اضافات نیست، و اگر از حیث مبدأ بودن برای اعداد لحاظ شود، مبدأ اسماء غیرمتناهی می‌گردد.

واحد عددی، اگر بدون مبدئیت اعداد لحاظ شود، احد است، و اگر مبدأ اعداد باشد، منشأ اسماء غیرمتناهی می‌شود، مانند نصف، ثلث و ربع.

اسماء غیرمتناهی در واحدیت

در مرتبه واحدیت، به دلیل مبدئیت برای اعداد، اسماء غیرمتناهی ظهور می‌یابد. هر مرتبه، نسبتی خاص و اسمی ویژه دارد، چونان ستارگانی که در آسمان بی‌کران واحدیت می‌درخشند.

بخش نهم: حقیقت ظهورات و نفی ایده‌آلیسم

حقیقت ظهورات

ظهورات الهی، اعم از ربوبی و خلقی، حقیقی‌اند و نه صرفاً اعتباری. این حقیقت، مستقل از ادراک انسان است، چونان آتشی که چه دیده شود و چه نه، می‌سوزد و حرارت دارد.

تبیین: این اصل، بر رد دیدگاه ایده‌آلیستی تأکید دارد. ظهورات، واقعی و عینی‌اند و ادراک ما، تنها جلوه‌ای از این حقیقت را نشان می‌دهد.

تفاوت شهود و مشهود

شهود انسان، حاکی از حقیقت است، اما مشهود، فراتر از شهود است. شهود، به قرب و ادراک انسان وابسته است، مانند مسافری که تنها بخشی از افق را می‌بیند.

بخش دهم: نفی تخلیه و تجافی

حضور حق در همه مراتب

ظهور حق در مراتب احدیت و واحدیت، به معنای تخلیه (خالی شدن) یا تجافی (جدایی) نیست. حق، در همه مراتب حاضر است، چونان روحی که در همه اجزای وجود جاری است.

تبیین: این دیدگاه، بر حضور دائم حق در همه مراتب تأکید دارد. ظهور، جدایی از ذات نیست، بلکه جلوه‌ای از آن است.

قرب و شهود

قرب و شهود انسان، به میزان فهم و ادراک او وابسته است، اما حقیقت ظهورات، مستقل از این ادراکات است. قرب، چونان نزدیک شدن به آفتاب است که نورش را بیشتر می‌نمایاند، اما آفتاب، همواره می‌درخشد.

نتیجه‌گیری

این بخش از «تمهید القواعد»، با کاوش در مراتب ذات و ظهورات، نوری بر حقیقت وحدت وجود می‌افکند. ذات لا تعین، چونان اقیانوسی بی‌کران، از هر قید و تعین مبراست. مراتب ظهور، لامتناهی و حقیقی‌اند و تقسیم‌بندی آن‌ها، اعتباری است. وحدت حقیقی، کثرت را در بر می‌گیرد و احدیت و واحدیت، چون باطن و ظاهر یک حقیقت، مراتب ظهور را نشان می‌دهند. تمایز تشخص، تعین و تمیز، و نفی تخلیه و تجافی، بر دقت و عمق عرفان نظری صائن‌الدین ترکه تأکید دارد. این تبیین، دریچه‌ای است به سوی فهم ژرف‌تر حقیقت الهی که چون خورشیدی، همه مراتب وجود را روشن می‌سازد.