متن تحقیق

تبیین وحدت وجود در تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۹۲)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثری سترگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، در گستره عرفان نظری جایگاهی والا دارد. این اثر، با نگاهی ژرف به مبانی وجودشناسی، وحدت وجود، مراتب ظهور و پیوند ذات با اسماء و صفات الهی، دریچه‌ای به سوی فهم حقیقت وجود می‌گشاید. گفتار حاضر، با تکیه بر متون اصلی و تحلیل‌های دقیق، به بررسی بخش‌هایی از این اثر می‌پردازد و کوششی است برای روشن ساختن مفاهیم عمیق عرفانی در قالبی منسجم و روشن، که همگام با روح حکمت و عرفان، راه را برای جویندگان حقیقت هموار سازد.

بخش یکم: رفع شبهه در باب وحدت شخصی وجود

اشکال و پاسخ به نزاع لفظی

در بررسی متون عرفانی، یکی از اشکالات مطرح‌شده آن است که عبارات مصنف در باب حصول علمی و موجبیت، به ظاهر دلالت بر کثرت و تغایر دارد، حال آنکه وحدت شخصی وجود هرگونه کثرت را نفی می‌کند. مصنف در پاسخ، این نزاع را صرفاً لفظی می‌داند و تأکید می‌کند که اختلاف در عبارات است، نه در معانی. این پاسخ، همانند نوری است که در تاریکی سوءتفاهم‌ها می‌درخشد و نشان می‌دهد که حقیقت وحدت، فراتر از قید و بند الفاظ است.

مصنف، با التزامی که در صدر رساله به روش مشائی داشته، از به‌کارگیری عبارات عرفانی پرهیز کرده و به عبارات ظاهری و مشائی بسنده کرده است. این التزام، همانند انتخاب مسیری است که به زبان عقلانی حکما، مقصد معرفت را روشن‌تر می‌سازد.

متن عربی مورد بحث چنین است:

لّانا نقول مرجع هذا النزاع إلى مجرد العبارة والارتكاب المصنف هاهنا ألفاظ المذكورة وعدم تعبير المقاصد باصطلاحات القوم وذلك لملتزمه في صدر الرسالة

ترجمه: «ما می‌گوییم که مرجع این نزاع به صرف عبارات است و اینکه مصنف در اینجا الفاظ مذکور را به کار برده و مقاصد را با اصطلاحات قوم (عرفا) بیان نکرده، به دلیل التزامی است که در صدر رساله پذیرفته است.»

این عبارات نشان می‌دهند که مصنف، به دلیل پایبندی به روش مشائی، از اصطلاحات عرفانی دوری گزیده و به زبان عقلانی مشاء روی آورده است. این انتخاب، نه از سر نفی عرفان، بلکه به منظور تبیین مسائل در قالبی است که برای مخاطبان آشنا با فلسفه مشائی قابل فهم باشد.

سازگاری عبارات مشائی با وحدت وجود

عباراتی چون حصول علمی و موجبیت، هنگامی که به معنای خاص عرفانی خود حمل شوند، با وحدت شخصی وجود هیچ منافاتی ندارند. کثرت و تغایر، برداشت‌هایی است که برخی مشائین متأخر به اشتباه از این الفاظ استنباط کرده‌اند، حال آنکه حکمای قدماء و انبیاء چنین برداشت‌هایی نداشته‌اند. این تمایز، همانند جدایی میان سراب و آب زلال است؛ آنچه متأخرین کثرت پنداشته‌اند، در حقیقت جلوه‌ای از وحدت است.

متن عربی مرتبط:

فإنه سيصرح في هذا البحث بعدم المغايرة بين الذات العاقلة والأعيان المعقولة

ترجمه: «در این بحث تصریح می‌شود که هیچ مغایرتی میان ذات عاقله و اعیان معقوله وجود ندارد.»

این عبارت، بر عینیت عاقل و معقول در مقام وحدت تأکید دارد و نشان می‌دهد که علم اجمالی، عین کثرت تفصیلی است، و هیچ‌گونه تغایر واقعی در این مقام وجود ندارد.

جمع‌بندی بخش یکم

این بخش نشان داد که اشکال مطرح‌شده در باب تعارض عبارات مصنف با وحدت شخصی وجود، ریشه در سوءتفاهم‌های لفظی دارد. مصنف با التزام به روش مشائی، عباراتی را برگزیده که در ظاهر کثرت را القا می‌کنند، اما با حمل صحیح معانی، این عبارات با حقیقت وحدت وجود همخوان‌اند. تمایز میان برداشت‌های متأخرین و قدماء، راه را برای فهم دقیق‌تر این مفاهیم هموار می‌سازد.

بخش دوم: ادراک الهی و نفی غیریت

ادراک به مثابه ایجاد و ظهور

ادراک الهی، برخلاف برداشت مشائین متأخر که آن را به صور مرتسمه و حصول کلی فروکاسته‌اند، در حقیقت عین ایجاد و ظهور است. این ادراک، همانند خورشیدی است که با نور خود، اشیا را پدیدار می‌سازد، بدون آنکه نیازی به واسطه یا غیریت داشته باشد.

متن عربی:

وإن الحصول هاهنا ليس بالمعنى المتداول عند المشائين

ترجمه: «حصول در اینجا به معنای متداول نزد مشائین نیست.»

مصنف تأکید می‌کند که حصول در معنای عرفانی، به استحضار مؤثر اثرش اشاره دارد، نه به صور مرتسمه‌ای که مشائین متأخر تصور کرده‌اند. این استحضار، همانند ظهور گلی است که در ذات خود، عطر و زیبایی‌اش را متجلی می‌سازد.

تفسیر آیه کریمه

در قرآن کریم آمده است:

لَا تُدْرِكُهُ ٱلْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ ٱلْأَبْصَارَ

ترجمه: «دیده‌ها او را درنمی‌یابند و اوست که دیده‌ها را درمی‌یابد.»

در این آیه، ادراک الهی به معنای ایجاد و وجودبخشی تفسیر می‌شود. حضور ابصار نزد حق، نه به معنای حصول صوری، بلکه به معنای ظهور و ایجاد است که در آن هیچ غیریتی وجود ندارد. این تفسیر، همانند کلیدی است که قفل معانی عمیق قرآنی را می‌گشاید.

مراتب ادراک و قوت و ضعف

ادراک در مراتب گوناگون، از قوت ذاتی در مقام وحدت تا ضعف در مراتب پایین‌تر، متغیر است. در مقام ذات، ادراک نیازی به واسطه ندارد و عین ایجاد است، اما در مراتب ضعیف‌تر، به وسائط و شرایط وابسته می‌شود. این تفاوت، همانند تفاوت میان نور خورشید در اوج آسمان و سایه‌ای کم‌رنگ در غروب است.

متن عربی:

وكلّما كان المؤثر أقوى في التأثير فأقل احتياجاً إلى الوسائط كان ذلك الاتصال أقوى

ترجمه: «هرچه مؤثر در تأثیر قوی‌تر باشد و کمتر به وسائط نیاز داشته باشد، آن ارتباط قوی‌تر است.»

این اصل، بر تفاوت مراتب ادراک و تأثیر آن بر نیاز به وسائط تأکید دارد و نشان می‌دهد که در غایت قوت، ادراک الهی خودبسنده و بی‌نیاز از هر غیریتی است.

جمع‌بندی بخش دوم

ادراک الهی، به‌عنوان ایجاد و ظهور، در مقام ذات هیچ نیازی به غیریت یا واسطه ندارد. این ادراک، در مراتب قوی، به غایت قوت می‌رسد و در مراتب ضعیف‌تر، به وسائط وابسته می‌شود. تفسیر آیه کریمه، این حقیقت را روشن می‌سازد که ادراک الهی، نه حصول صوری، بلکه ظهور و وجودبخشی است که در آن، اثر و مؤثر عین یکدیگرند.

بخش سوم: نقد متأخرین و وحدت حکمت و عرفان

نقد برداشت‌های متأخرین مشائی

متأخرین مشائی، با برداشت‌های نادرست از مفاهیمی چون حصول و موجبیت، کثرت و تغایر را به آن‌ها نسبت داده‌اند. این برداشت‌ها، همانند غباری است که بر آینه حقیقت نشسته و آن را مکدر ساخته است. در مقابل، حکمای قدماء و انبیاء، این مفاهیم را در چارچوب وحدت وجود فهمیده‌اند.

متن عربی:

وكذا سبيل سائر متداولات القدماء من الحكماء

ترجمه: «و همچنین است روش سایر متداولات قدماء از حکما.»

این عبارت نشان می‌دهد که نزد حکمای قدماء، عرفان و حکمت یکی بوده و هیچ‌گونه تفرقه‌ای میان آن‌ها وجود نداشته است.

وحدت حکمت و عرفان نزد قدماء

در میان حکمای قدماء، عرفان و حکمت، دو روی یک سکه بوده‌اند. اولیاء خدا، از جمله انبیاء، هم حکیم بودند و هم عارف، و معرفت حق را در جامعیت خود متجلی می‌ساختند. این جامعیت، همانند رودی است که از سرچشمه حقیقت جاری شده و همه شاخه‌های معرفت را سیراب می‌کند.

نقد تجزیه معرفت دینی

متأخرین، با تجزیه معرفت دینی به شاخه‌هایی چون فقه، عرفان و فلسفه، از جامعیت اولیاء خدا فاصله گرفتند. این تجزیه، همانند تکه‌تکه کردن پارچه‌ای یکپارچه است که زیبایی و تمامیت آن را مخدوش می‌سازد. علم دینی، در نزد اولیاء، همه ابعاد معرفت را در بر می‌گرفت و هیچ‌یک از این شاخه‌ها به‌تنهایی نماینده حقیقت کامل نبود.

نقد صور مرتسمه در علم الهی

برخی از متأخرین، مانند ابن‌سینا، علم الهی را به صور مرتسمه و حصول کلی تقلیل داده‌اند، که با آیه کریمه زیر ناسازگار است:

وَلَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا

ترجمه: «و هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر اینکه او آن را می‌داند.»

این آیه، بر علم جامع الهی به جزئیات تأکید دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، فراتر از صور مرتسمه و کلیات است.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با نقد برداشت‌های نادرست متأخرین مشائی، بر وحدت حکمت و عرفان نزد قدماء تأکید کرد. متأخرین، با تجزیه معرفت دینی و تقلیل علم الهی به صور مرتسمه، از حقیقت وحدت وجود فاصله گرفتند. در مقابل، حکمای قدماء و اولیاء خدا، معرفت را در جامعیت خود فهمیده و آن را به‌صورت یکپارچه ارائه کرده‌اند.

بخش چهارم: نقش انبیاء و اولیاء در تأسیس حکمت

انبیاء و اولیاء به‌عنوان بنیان‌گذاران حکمت

انبیاء و اولیاء، مانند ادريس و شيس، بنیان‌گذاران حکمت و عرفان بوده‌اند. آنان، با تدوین معرفت الهی، راه را برای جویندگان حقیقت گشوده‌اند. این نقش، همانند بنای عمارتی است که ستون‌های آن بر پایه حقیقت استوار شده است.

متن عربی:

المخصوصان بتدوين الحكمة وتأسيس نبائها

ترجمه: «آنان که به تدوین حکمت و تأسیس مبانی آن اختصاص یافته‌اند.»

این عبارت، بر نقش محوری انبیاء در تأسیس حکمت و عرفان تأکید دارد و نشان می‌دهد که معرفت الهی، از سرچشمه وحی و نبوت سرچشمه گرفته است.

دقائق مرموزات حکما و عرفا

دقائق معرفتی حکما و عرفا، در زوایای پنهان نهفته است و تنها اهل حکمت می‌توانند آن‌ها را کشف کنند. این دقائق، همانند گوهرهایی هستند که در اعماق اقیانوس معرفت پنهان‌اند و تنها غواصان حقیقت‌جو می‌توانند به آن‌ها دست یابند.

متن عربی:

ولا تغفَ عن دقائق مرموزاتهم الشريفة فكم من خبايا في الزوايا خفيةً

ترجمه: «از دقائق مرموزات شریف آن‌ها غفلت نکن، چه بسا اسرار پنهانی که در زوایا نهفته است.»

جمع‌بندی بخش چهارم

انبیاء و اولیاء، با تدوین حکمت و عرفان، بنیان معرفت الهی را استوار ساخته‌اند. دقائق معرفتی آنان، که در زوایای پنهان نهفته است، نیازمند کاوش اهل حکمت است تا حقیقت آن آشکار شود.

جمع‌بندی نهایی

کتاب «تمهید القواعد» صائن‌الدین ترکه اصفهانی، با تکیه بر وحدت شخصی وجود، ادراک الهی را به‌عنوان ایجاد و ظهور تبیین می‌کند و هرگونه غیریت را نفی می‌نماید. نزاع میان عبارات مشائی و عرفانی، صرفاً لفظی است و با حمل صحیح معانی، این عبارات با حقیقت وحدت همخوان می‌شوند. نقد متأخرین مشائی و تأکید بر وحدت حکمت و عرفان نزد قدماء، نشان‌دهنده جامعیت معرفتی اولیاء و انبیاء است. نقش انبیاء در تأسیس حکمت و دقائق پنهان معرفتی، راه را برای فهم عمیق‌تر حقیقت هموار می‌سازد. این اثر، همانند چراغی است که در مسیر معرفت می‌درخشد و جویندگان را به سوی وحدت وجود رهنمون می‌شود.