متن تحقیق

تبیین وحدت وجود و اتحاد عاقل و معقول در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه نود و هشتم)

دیباچه

کتاب تمهید القواعد، اثر گران‌سنگ صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، یکی از متون محوری در عرفان نظری است که با ژرف‌نگری به تبیین مبانی وحدت وجود، علم الهی، و رابطه ذات و صفات و مظاهر می‌پردازد. این اثر، با نگاهی عمیق به مسائل وجودشناختی، معرفت‌شناختی و الهیاتی، راهی بدیع در فهم حقیقت وجود و ظهورات آن ارائه می‌دهد. در این بخش، که به بررسی گفتار نود و هشتم از درس‌گفتارهای این کتاب اختصاص دارد، موضوع وحدت وجود شخصی، نفی تغایر و تعدد در عالم، و اتحاد عاقل و معقول در برابر اشکالات فلسفی، به‌ویژه نقدهای عالمان دینی، مورد کاوش قرار می‌گیرد. با بهره‌گیری از متون اصلی، تحلیل‌های دقیق، و پیوند با آیات قرآن کریم، این نوشتار در پی تبیین آرای عرفانی و نقد دیدگاه‌های فلسفی مشائی است. هدف، ارائه نگاهی منسجم و عمیق به مفاهیم عرفانی است که هم‌چون نوری درخشان، حقیقت وجود را در مرتبه وحدت و ظهورات آن آشکار می‌سازد.

بخش نخست: وحدت وجود شخصی و نفی تغایر

در عرفان نظری، وحدت وجود شخصی به‌منزله یگانگی حقیقت وجود است که هرگونه کثرت، تعدد، غیریت یا تغایر را در خود راه نمی‌دهد. این وحدت، وجود را چونان جوهری بی‌همتا می‌نمایاند که از هر قید و شرط، حتی قید اطلاق، مبراست. برخلاف دیدگاه مشائیان که وجود را به واجب و ممکن تقسیم می‌کنند و این تقسیم‌بندی به کثرت و تباین می‌انجامد، عرفان نظری هرگونه غیریت را نفی کرده و وجود را به‌مثابه حقیقتی واحد می‌نگرد. این حقیقت، هم‌چون دریایی بی‌کران است که همه موجودات، موج‌هایی بر سطح آن‌اند، بی‌آنکه از ذات دریا جدا باشند.

این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
(الإخلاص: ۱)؛ «بگو او خداوند یگانه است». این آیه، وحدت ذاتی الهی را تأیید می‌کند و هرگونه تعدد یا غیریت در وجود حق را نفی می‌نماید.

نقد دیدگاه مشائیان در باب وجود

مشائیان، با تقسیم وجود به واجب و ممکن، و فرض تباین میان خالق و مخلوق، به کثرتی وجودی قائل‌اند که از منظر عرفان نظری، با حقیقت وحدت وجود ناسازگار است. عارف، وجود را چونان نوری واحد می‌بیند که همه مظاهر، پرتوهای آن‌اند، نه موجوداتی مستقل با هویتی جداگانه. این دیدگاه، هرگونه دوگانگی میان خالق و مخلوق را به‌مثابه سایه‌ای وهم‌آلود می‌داند که در پرتو نور وحدت، محو می‌گردد.

بخش دوم: اشکال فلسفی به عرفان در باب عاقل و معقول

فیلسوفان مشائی، با استناد به ضرورت تغایر و تعدد میان عاقل و معقول، به دیدگاه عرفانی وحدت وجود اشکال وارد می‌کنند. آنان می‌گویند اگر وحدت وجود پذیرفته شود، عاقل و معقول نمی‌توانند وجود داشته باشند، زیرا این دو مفهوم به تغایر و تعدد نیاز دارند. در پاسخ، عارف تأکید می‌کند که تغایر میان عاقل و معقول، صرفاً مفهومی و اعتباری است، نه وجودی، و از این‌رو با وحدت وجود هیچ‌گونه منافاتی ندارد. این پاسخ، هم‌چون کلیدی است که قفل اشکال فلسفی را می‌گشاید و حقیقت وحدت را در برابر کثرت ظاهری آشکار می‌سازد.

متن اصلی تمهید القواعد در این‌باره چنین می‌گوید:

ثمّ إنّ تلک المغايرة هيهنا إنّما حصلت بالاعتبار فقط، مثل حصول تلک الماهيات من حيث هي مغايرةٌ لها

ترجمه: «سپس، این مغایرت در اینجا تنها به‌صورت اعتباری حاصل شده است، مانند حصول ماهیات از آن حیث که مغایر با ذات‌اند.»

این عبارت نشان می‌دهد که تغایر عاقل و معقول، نه در وجود، بلکه در مقام مفهوم و اعتبار است. وجود، حقیقتی واحد است که به حیثیت‌های گوناگون، چون عاقل و معقول، ظهور می‌یابد، بی‌آنکه تعددی در ذات آن راه یابد.

این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ
(الشورى: ۱۱)؛ «چیزى مانند او نیست». این آیه، نفی هرگونه مشابهت یا تباین وجودی میان عالم و معلوم را تأیید می‌کند.

پاسخ نقضی به اشکال فلسفی

در پاسخ نقضی به این اشکال، عارف استدلال می‌کند که اگر عاقل و معقول به تعدد وجودی نیاز داشته باشند، خداوند، ملائکه مجرده، و علم انسان به ذات خود نباید عاقل باشند، زیرا در این موارد، هیچ‌گونه تغایر و تعددی وجود ندارد. بااین‌حال، وجداناً پذیرفته شده است که خداوند، ملائکه، و انسان عاقل‌اند، بدون اینکه تعددی در ذات آنها باشد. این نقض، نشان می‌دهد که برخلاف رابطه علّیت و جعل، که به تغایر وجودی نیاز دارد، عاقل و معقول به چنین تعددی وابسته نیستند.

متن اصلی در این‌باره می‌فرماید:

ولو صحّ ما ذكرتموه لوجب أن لا يكون الواجب لذاته ولا شيء من الملائكة المجرّدة عاقلة لنفسها

ترجمه: «اگر آنچه شما گفتید (از لزوم تغایر وجودی) درست باشد، لازم می‌آید که واجب‌الوجود و هیچ‌یک از ملائکه مجرده عاقل به ذات خود نباشند.»

این پاسخ نقضی، هم‌چون آیینه‌ای است که ضعف استدلال فلسفی را بازمی‌تاباند و نشان می‌دهد که عاقل و معقول، در ظرف وحدت وجود، می‌توانند بدون تعدد وجودی تحقق یابند.

این پاسخ با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ
(الحدید: ۴)؛ «و او با شماست هر کجا باشید». این آیه، به وحدت وجودی میان عالم و معلوم اشاره دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، بدون نیاز به تغایر، همه‌چیز را دربرمی‌گیرد.

پاسخ حلی و تبیین تغایر اعتباری

در پاسخ حلی، عارف استدلال می‌کند که تغایر میان عاقل و معقول، صرفاً مفهومی و اعتباری است و نه وجودی. در ظرف وجود، عاقل و معقول یک حقیقت واحدند که به حیثیت‌های مختلف، یعنی عاقل و معقول، ظهور می‌یابند. این دیدگاه، با نفی تغایر وجودی، با وحدت وجود سازگار است و نشان می‌دهد که تضایف میان عاقل و معقول، نیازی به تغایر وجودی ندارد. این پاسخ، هم‌چون نسیمی است که غبار کثرت را از چهره حقیقت وحدت می‌زداید.

متن اصلی چنین بیان می‌دارد:

إنّ تلک المغايرة هاهنا إنّما حصلت بالاعتبار فقط… فإنّ حصول تلک الماهيات ووجودها إنّما يتصوّر هيهنا بمحض الاعتبار

ترجمه: «این مغایرت در اینجا تنها به‌صورت اعتباری حاصل شده است… زیرا حصول آن ماهیات و وجودشان در اینجا تنها به‌واسطه اعتبار محض قابل تصور است.»

این بیان، نشان‌دهنده آن است که تغایر عاقل و معقول، در مقام مفهوم است و وجود، حقیقتی واحد است که به حیثیت‌های گوناگون ظهور می‌یابد. این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
(النور: ۳۵)؛ «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است». این آیه، به وحدت وجودی میان عالم و معلوم اشاره دارد و نشان می‌دهد که همه مظاهر، پرتوهای نور واحد وجودند.

بخش سوم: ماهیات و ظهورات در عرفان نظری

نفی اصالت ماهیات از حیث مغایرت

در عرفان نظری، ماهیات و اعیان ثابته، از حیث مغایرت با ذات الهی، معدوم و اعتباری‌اند، زیرا هیچ موجودی مغایر با ذات حق وجود ندارد. اما از حیث موافقت با ذات، ماهیات عین هویت ذات‌اند و حصول آنها برای ذات، مانند حصول ذات برای ذات است. این دیدگاه، هرگونه اصالت مستقل برای ماهیات را نفی می‌کند و آنها را چونان سایه‌هایی می‌بیند که جز در پرتو نور وجود، تحققی ندارند.

متن اصلی در این‌باره می‌فرماید:

ومن البيّن أنّ تلک الماهيّاتِ من حيث هي مغايرةٌ لها لا يكون إلّا نِسَبآ وإضافاتٍ تعيّنيّةً… نعم، إنّها باعتبار كونها عينَ تلک الهويّة في الخارج، تكون حاصلةً لها حصولَ نفسِها لنفسها

ترجمه: «و از امور بدیهی است که این ماهیات، از آن حیث که مغایر با ذات‌اند، جز نسب و اضافات تعیینی نیستند… آری، آنها به اعتبار اینکه عین آن هویت در خارج‌اند، برای ذات حاصل‌اند، مانند حصول خودشان برای خودشان.»

این بیان، ماهیات را از حیث مغایرت، فاقد تحقق وجودی می‌داند و از حیث موافقت، آنها را ظهورات ذات معرفی می‌کند. این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
(القصص: ۸۸)؛ «هر چیز جز وجه او نابودشونده است». این آیه، نفی اصالت ماهیات و وابستگی آنها به وجود حق را تأیید می‌کند.

ماهیات از حیث موافقت با ذات

ماهیات، از حیث موافقت با ذات الهی، عین هویت ذات‌اند و حصول آنها برای ذات، مانند حصول ذات برای ذات است. این دیدگاه، هرگونه غیریت یا تعدد میان ذات و مظاهر را نفی می‌کند و مظاهر را به‌مثابه تجلیات ذات می‌بیند. این حصول، چونان آینه‌ای است که ذات حق در آن متجلی می‌شود، بی‌آنکه فاصله‌ای میان آینه و تصویر باشد.

متن اصلی چنین می‌فرماید:

نعم، إنّها باعتبار كونها عينَ تلک الهويّة في الخارج، تكون حاصلةً لها، حصولَ نفسها لنفسها

ترجمه: «آری، ماهیات به اعتبار اینکه عین آن هویت در خارج‌اند، برای ذات حاصل‌اند، مانند حصول خودشان برای خودشان.»

این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
(البقرة: ۱۱۵)؛ «هر کجا رو کنید، وجه خدا آنجاست». این آیه، به وحدت وجودی میان ذات و ظهورات اشاره دارد و نشان می‌دهد که همه مظاهر، جلوه‌های وجه الهی‌اند.

بخش چهارم: نقد علم مشائیان و اشراقیان

مشائیان و اشراقیان، علم الهی به مخلوقات را از طریق صور مرتسمه، عقل اول، یا مثل معلقه تبیین می‌کنند، که به تأخر علم به مخلوقات از علم به ذات و فرض غیریت میان عالم و معلوم می‌انجامد. این دیدگاه، به دلیل فرض تعدد، نمی‌تواند علم الهی را به‌صورت عین ذات تبیین کند. در عرفان نظری، علم حق به ذات، عین علم به مخلوقات است، زیرا مخلوقات، ظهورات ذات‌اند و هیچ فاصله‌ای میان عالم و معلوم وجود ندارد.

این نقد با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ
(الحدید: ۳)؛ «اوست اول و آخر و ظاهر و باطن». این آیه، نفی هرگونه تأخر یا غیریت در علم الهی را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که علم حق، همه‌چیز را در بر می‌گیرد، بی‌آنکه تعددی در کار باشد.

برتری عرفان نظری در تبیین علم الهی

عرفان نظری، با تأکید بر وحدت وجود، علم الهی را به‌گونه‌ای تبیین می‌کند که عالم و معلوم، در ظرف وجود، یکی هستند. این دیدگاه، برخلاف فلسفه مشائی که علم را از طریق صور مرتسمه یا تأخر زمانی تبیین می‌کند، علم الهی را چونان نوری بی‌انقطاع می‌بیند که همه مظاهر را در خود متجلی می‌سازد. این تبیین، هم‌چون جویباری زلال، حقیقت علم الهی را از غبار کثرت می‌رهاند.

بخش پنجم: اشکال ملاصدرا و پاسخ عرفانی

یکی از عالمان دینی اشکال می‌کند که اگر تغایر عاقل و معقول اعتباری باشد، خود عاقل و معقول نیز باید اعتباری باشند، زیرا اضافه و مضاف حکم واحد دارند. اما اگر عاقل و معقول حقیقی باشند، تغایر نیز باید حقیقی باشد، که با وحدت وجود منافات دارد. این اشکال، ناشی از خلط میان تغایر مفهومی و وجودی است. عرفان نظری، با تأکید بر وحدت وجود، نشان می‌دهد که تغایر عاقل و معقول، صرفاً مفهومی و اعتباری است و در ظرف وجود، عاقل و معقول یک حقیقت واحدند.

متن اصلی در پاسخ به این اشکال می‌فرماید:

وإن كان تغاير التقابل، لكن مجرّد الاعتبار كاف في حصوله

ترجمه: «گرچه تغایر، تغایر تقابل است، اما صرف اعتبار برای حصول آن کافی است.»

این پاسخ، نشان می‌دهد که تغایر عاقل و معقول، در مقام مفهوم است و نیازی به تغایر وجودی ندارد. این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
(ق: ۱۶)؛ «ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم». این آیه، به وحدت وجودی میان عالم و معلوم اشاره دارد و نشان می‌دهد که هیچ فاصله‌ای میان حق و خلق نیست.

نقد شارح بر ماتن

شارح، در برخی موارد، به‌جای شرح دقیق عبارات ماتن، تفسیری مستقل ارائه می‌دهد که با متن اصلی هم‌خوانی ندارد. ماتن، تغایر عاقل و معقول را اعتباری می‌داند، اما از حیث عدم مغایرت، آنها را حصول ذات به ذات می‌بیند. شارح، با تأکید بیش از حد بر اعتباری بودن، به نظر می‌رسد از حقیقت وجودی عاقل و معقول غفلت کرده است. این عدم انطباق، هم‌چون سایه‌ای است که بر روشنی متن اصلی می‌افتد و فهم دقیق مفاهیم را دشوار می‌سازد.

بخش ششم: حقیقت اسما و صفات الهی

اگر عاقل و معقول اعتباری باشند، اسما و صفات الهی نیز باید اعتباری شوند، که با حقیقت آنها منافات دارد. عرفان نظری، با تأکید بر وحدت وجود، نشان می‌دهد که عاقل و معقول، از حیث وجود، حقیقی‌اند و تغایر آنها صرفاً مفهومی و اعتباری است. اسما و صفات الهی نیز حقیقی‌اند، زیرا ظهورات ذات‌اند و نه موجودات مستقل. این دیدگاه، اسما و صفات را چونان گوهرهایی می‌بیند که در صدف ذات الهی درخشش دارند.

این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى
(الأعراف: ۱۸۰)؛ «و نیکوترین نام‌ها از آن خداست». این آیه، حقیقت اسما و صفات الهی را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که آنها ظهورات ذات‌اند، نه امور اعتباری.

تفاوت مراتب ظهورات

ظهورات ذات الهی، به لحاظ جلاء (وضوح) و خفاء (پوشیدگی)، مراتب مختلفی دارند. این تفاوت، در ادراک انسانی مشاهده می‌شود، اما در امر نفسه نیز ظهورات با یکدیگر متفاوت‌اند، زیرا هر مظهری به حسب استعداد خود، جلوه‌ای خاص از ذات را نشان می‌دهد. این تفاوت، نه به معنای غیریت، بلکه به معنای مراتب ظهور است که در محکی (واقع) نیز وجود دارد.

متن اصلی در این‌باره می‌فرماید:

اختلفت مراتب ظهوراتها في الجلاء والخفاء بحسب إدراكنا

ترجمه: «مراتب ظهورات آن در جلاء و خفاء، به حسب ادراک ما متفاوت است.»

بااین‌حال، این تفاوت در محکی نیز وجود دارد، چنان‌که آیه شریفه قرآن کریم می‌فرماید:

وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ
(الزخرف: ۳۲)؛ «و برخی را بر برخی دیگر به درجاتی برتری دادیم». این آیه، تفاوت مراتب ظهورات را تأیید می‌کند.

نقد ادراکات اعتباری و تفاوت محکی

تفاوت میان ظهورات، در ادراکات انسانی (حاکی) مشاهده می‌شود، اما این تفاوت در محکی (واقع) نیز وجود دارد. ادراکات صادق، با محکی مطابقت دارند و تفاوت میان مظاهر، مانند تفاوت میان صالح و فاجر، نه صرفاً اعتباری، بلکه در محکی نیز حقیقی است. این دیدگاه، از خلط میان ادراکات اعتباری و حقیقت محکی جلوگیری می‌کند و حقیقت ظهورات را چونان ستارگانی می‌بیند که هر یک در آسمان وجود، درخششی خاص دارند.

این دیدگاه با آیه شریفه قرآن کریم هم‌خوانی دارد:

وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
(الأنعام: ۷۵)؛ «و این‌گونه ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم». این آیه، به حقیقت محکی ظهورات اشاره دارد و نشان می‌دهد که تفاوت مظاهر، در واقع نیز وجود دارد.

بخش هفتم: نقد مثال ماهیات و تشبیه به نور خورشید

مثالی که در متن برای تبیین تغایر اعتباری ماهیات آورده شده، تشبیه ماهیات به نور خورشید و ظهورات به شیشه‌های رنگارنگ است. این مثال، از منظر عرفان نظری، نادرست است، زیرا نور خورشید و شیشه‌ها، دو وجود مستقل فرض می‌شوند، درحالی‌که در عرفان، ذات و مظاهر، عین یکدیگرند. این تشبیه، که از زبان فیلسوفی قائل به تباین وجود یا اصالت ماهیت قابل انتظار است، برای عارفی که به وحدت وجود معتقد است، شگفت‌آور و ناسازگار می‌نماید.

متن اصلی چنین می‌فرماید:

كنور الشَّمس مثلا، فإنّه إذا وقَع شعاعُها على أجسامٍ صيقلةٍ، مختلفةٍ الألوان، كقِطَعٍ من الزُّجاج الملوّنة مثلا، لابدّ وأن يحصلَ لبعضِ أطرافِ ذلک الشّعاع بالنّسبة إلى بعضٍ تمايزٌ نسبيٌّ

ترجمه: «مانند نور خورشید که وقتی شعاع آن بر اجسام صیقلی با رنگ‌های متفاوت، مانند پاره‌های شیشه رنگی، می‌افتد، ناچار برای برخی از اطراف آن شعاع نسبت به برخی دیگر، تمایزی نسبی حاصل می‌شود.»

این تشبیه، به دلیل فرض استقلال میان نور و شیشه، با وحدت وجود ناسازگار است. در عرفان نظری، مظاهر، عین ذات‌اند و نه موجوداتی جداگانه. این نقد، هم‌چون زنگ بیداری است که عارف را به بازنگری در تمثیلات خود فرا می‌خواند.

جمع‌بندی

این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای جلسه نود و هشتم تمهید القواعد، به تبیین وحدت وجود شخصی، نفی تغایر و تعدد، و اتحاد عاقل و معقول پرداخت. وحدت وجود، به‌مثابه حقیقتی یگانه، هرگونه کثرت و غیریت را نفی می‌کند و مظاهر را چونان پرتوهای نور واحد می‌بیند. پاسخ‌های نقضی و حلی به اشکال فلسفی نشان داد که عاقل و معقول، در ظرف وجود، یکی هستند و تغایر آنها صرفاً مفهومی است. ماهیات، از حیث مغایرت، معدوم و اعتباری‌اند، اما از حیث موافقت، عین ذات‌اند. نقد علم مشائیان و اشراقیان، برتری عرفان نظری در تبیین علم الهی را آشکار ساخت. اسما و صفات الهی، به‌مثابه ظهورات ذات، حقیقی‌اند و تفاوت مراتب ظهورات، هم در ادراک و هم در محکی وجود دارد. نقد شارح و مثال نادرست نور و شیشه، اهمیت دقت در تبیین مفاهیم عرفانی را نشان داد. این تبیین، چونان نقشه‌ای است که راه به سوی حقیقت وحدت را هموار می‌سازد و خواننده را به تأمل در ژرفای وجود دعوت می‌کند.