متن تحقیق

تبیین وحدت شخصی وجود در بخش صد و هفدهم تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۱۷)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثری گران‌سنگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، دریچه‌ای است به سوی فهم عمیق عرفان نظری در چارچوب آرای ابن‌عربی. این اثر، با نگاهی ژرف به مفاهیم بنیادین عرفانی، وحدت وجود را به‌عنوان محور اصلی خود قرار داده و کثرت را در پرتو ظهورات وجود تبیین می‌کند. بخش صد و هفدهم این کتاب، با تمرکز بر مفهوم ظهور و تعین در بستر وحدت شخصی وجود، به نقد مفاهیم فلسفی مانند ماهیت و امکان پرداخته و با بهره‌گیری از تمثیلاتی چون شیشه و آب، وحدت حقیقت را در مراتب گوناگون ظهور آشکار می‌سازد. این نوشتار، با بازنویسی درس‌گفتارهای این بخش، کوشیده است تا با زبانی فصیح و متین، مفاهیم عرفانی را در قالبی علمی و منسجم ارائه دهد، تا خواننده را به تأمل در حقیقت یگانه وجود و ظهورات آن دعوت کند.

بخش نخست: تبیین وحدت شخصی وجود در پرتو آیات قرآنی

تفسیر آیه شریفه «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»

آیه شریفه ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ (فاتحه: ۵) که در قرآن کریم به معنای «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» آمده، در چارچوب وحدت شخصی وجود، حق و خلق را یک حقیقت واحد می‌داند. در این آیه، «إِيَّاكَ» به حق مطلق و غیرمتعین اشاره دارد، در حالی که «نَعْبُدُ» به ظهور متعین حق در مرتبه خلق دلالت می‌کند. این دو، یک حقیقت‌اند که در مراتب مختلف ظهور می‌یابند: حق غیرمتعین در مرتبه اطلاق و حق متعین در مرتبه خلق. این تبیین با آیه شریفه ﴿وَهُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ﴾ (حدید: ۳) که به معنای «اوست اول و آخر و ظاهر و باطن» است، همخوانی دارد و بر وحدت حق در مراتب گوناگون تأکید می‌ورزد.

وحدت شخصی وجود و نفی کثرت در ذات

در وحدت شخصی وجود، کثرت تنها در ظرف ظهورات پذیرفته می‌شود: لا كثرة إلا في ظرف الظهورات. این بدان معناست که وجود، واحد است و کثرت، نه در ذات وجود، بلکه در ظهورات آن پدیدار می‌گردد. این کثرت، نه ماهوی است و نه امکانی، بلکه ظهوری است که همگی به حقیقت واحد بازمی‌گردند. آیه شریفه ﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾ (قصص: ۸۸) به معنای «هر چیز جز وجه او نابودشدنی است»، بر فنای ظاهری کثرت و بقای حقیقت واحد دلالت دارد.

بخش دوم: تمثیلات عرفانی در تبیین وحدت وجود

تمثیل شیشه شکسته و ناشکسته

برای تبیین وحدت وجود و ظهورات، تمثیل شیشه شکسته و ناشکسته به کار گرفته شده است: الشيشه المكسور و غير المكسور حقيقة واحدة. شیشه، چه شکسته باشد و چه ناشکسته، همان شیشه است و تغییر در شکل آن، ذاتش را دگرگون نمی‌کند. این تمثیل، ظهورات را به‌عنوان تنزیلات وجود واحد معرفی می‌کند که در مراتب مختلف ظاهر می‌شوند، اما ذاتاً یکی‌اند. آیه شریفه ﴿وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ (روم: ۲۷) به معنای «و برای اوست مثل اعلی در آسمان‌ها و زمین»، بر وحدت حقیقت در مظاهر گوناگون تأکید دارد.

نقد تمثیل شیر و لبنیات

تمثیل شیر و مشتقات آن (ماست، پنیر، کره) برای تبیین ظهورات، ناکامل دانسته شده است: مثال اللبنيات ناقص للظهورات. برخلاف شیشه که شکسته و ناشکسته‌اش یک حقیقت است، شیر و مشتقاتش به دلیل نیاز به افزودن ماده یا حرارت، نمی‌توانند وحدت وجود و ظهورات را به‌درستی نشان دهند. این تمثیل، به دلیل دخالت عوامل خارجی، از دقت عرفانی برخوردار نیست. آیه شریفه ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾ (شوری: ۱۱) به معنای «هیچ چیز مانند او نیست»، بر تنزیه حق از مثال‌های ناکامل تأکید دارد.

تمثیل آب و وحدت وجود

تمثیل آب، چه در دریا و چه در کاسه، به‌عنوان مثالی دقیق‌تر ارائه شده است: الماء في البحر و الكأس حقيقة واحدة. آب، چه در ظرف دریا باشد و چه در کاسه یا به‌صورت قطرات، همان آب است. این تمثیل، به‌خوبی وحدت وجود و ظهوراتش را نشان می‌دهد، زیرا ظهورات، مانند آب در مراتب مختلف، یک حقیقت واحدند. آیه شریفه ﴿وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ﴾ (انبیاء: ۳۰) به معنای «و از آب هر چیز زنده‌ای آفریدیم»، بر وحدت حقیقت در ظهورات دلالت دارد.

بخش سوم: نقد مفاهیم فلسفی در عرفان نظری

نفی ماهیت و امکان

در عرفان نظری، ماهیت و امکان، مفاهیمی اعتباری‌اند: لا ماهية و لا إمكان في العرفان. عرفان، تنها وجود و ظهوراتش را به رسمیت می‌شناسد و مفاهیم فلسفی مانند ماهیت و امکان را اعتباری می‌داند. ظهورات، لوازم ذاتی وجودند و نیازی به این مفاهیم ندارند. آیه شریفه ﴿إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ﴾ (یوسف: ۴۰) به معنای «آنها جز نام‌هایی که شما و پدرانتان نهاده‌اید، نیستند»، بر اعتباری بودن مفاهیم ذهنی تأکید دارد.

ظهورات به‌عنوان تعینات وجود

ظهورات، تعینات وجودند و نه مقابل آن: الظهورات تعينات الوجود لا مقابله له. برخلاف دیدگاه فلسفی که خلق را مقابل خالق می‌داند، عرفان ظهورات را همان وجود متعین می‌شمارد. آیه شریفه ﴿وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ﴾ (حدید: ۴) به معنای «و او با شماست هر کجا که باشید»، بر حضور حق در تمامی ظهورات تأکید دارد.

بخش چهارم: وحدت خالق و مخلوق در مراتب ظهور

وحدت خالق و مخلوق

خالق و مخلوق، یک حقیقت در مراتب مختلف‌اند: الخالق و المخلوق حقيقة واحدة بمراتب مختلفة. عارف، خالق و مخلوق را یک حقیقت می‌بیند که در مرتبه واحدیت، خالق و در مرتبه ظهور، مخلوق است. این وحدت، دوئیت را نفی می‌کند. آیه شریفه ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ (اخلاص: ۱) به معنای «بگو اوست خدای یکتا»، بر وحدت حق تأکید دارد.

تفاوت عارف و غیرعارف در ادراک ظهورات

عارف، ظهور را مظهر وجود می‌بیند، اما غیرعارف، آن را مقابل وجود می‌داند: العارف يرى الظهور مظهر الوجود و غير العارف يراه مقابله الوجود. عارف، با علم حضوری، ظهورات را مظهر حق می‌بیند، در حالی که غیرعارف، با علم حصولی، ظهورات را مقابل وجود می‌شمارد. آیه شریفه ﴿فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ﴾ (بقره: ۹۷) به معنای «زیرا او آن را بر قلبت نازل کرد»، بر علم حضوری عارف تأکید دارد.

بخش پنجم: نقد اشکالات و تبیین ظهور

نفی دوئیت در عرفان

دوئیت در عرفان، محال است: لا ثنوية في العرفان. عرفان، دوئیت بین خالق و مخلوق یا وجود و ظهور را نفی می‌کند، زیرا همه ظهورات، تعینات وجود واحدند. آیه شریفه ﴿وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ﴾ (مؤمنون: ۹۱) به معنای «و هیچ معبودی با او نبوده است»، بر نفی هرگونه دوئیت دلالت دارد.

ظهور به‌عنوان تعین مطلق

ظهور، تعین مطلق است، نه خلق از عدم: الظهور تعين المطلق لا خلق من العدم. ظهور، به معنای تنزیل و تقید مطلق است، نه خلق از عدم یا ظهور از خفاء. آیه شریفه ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ﴾ (یس: ۸۲) به معنای «چون چیزی را اراده کند، فرمانش این است که به آن بگوید باش، پس می‌شود»، بر ظهور بی‌واسطه حق تأکید دارد.

نقد مستشکل در انکار ظهور

مستشکل، ظهور را به‌اشتباه انکار کرده است: المستشكل أخطأ في إنكار الظهور. در فصل سی و چهارم، مستشکل ظهور را به دلیل مقید بودن وجود انکار کرده، اما متن تأکید دارد که ظهور، تعین مطلق است. آیه شریفه ﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ﴾ (فصلت: ۵۳) به معنای «به‌زودی آیات خود را در آفاق و در نفوسشان به آنها نشان خواهیم داد»، بر ظهورات به‌عنوان آیات حق تأکید دارد.

نقد شارح در خلط مفاهیم

عبارات شارح، متشتت و مخلوط‌اند: عبارات الشارح متشتتة و مختلطة. شارح، با خلط مفاهیم فلسفی مانند امکان و ماهیت با ظهورات عرفانی، از تبیین دقیق وحدت وجود بازمانده است. آیه شریفه ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ﴾ (ابراهیم: ۴) به معنای «و هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم»، بر لزوم استفاده از زبان مناسب برای تبیین تأکید دارد.

بخش ششم: تعینات و مراتب وجود

تعینات وجوبی و خلقی

تعینات، یا وجوبی‌اند یا خلقی: التعينات إما وجوبية و إما خلقية. تعینات وجوبی، مانند احدیت و واحدیت، ماهیت و امکان ندارند، در حالی که تعینات خلقی به ماهیت و امکان مرتبط می‌شوند. آیه شریفه ﴿وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ﴾ (زخرف: ۸۴) به معنای «و اوست که در آسمان خداست و در زمین خدا»، بر وحدت حق در مراتب مختلف دلالت دارد.

نفی امکان و ماهیت در مرتبه احدیت

در مرتبه احدیت، امکان و ماهیت وجود ندارند: لا إمكان و لا ماهية في مرتبة الأحدية. احدیت، مرتبه اطلاق وجود است که در آن، تنها وجود مطلق حضور دارد. آیه شریفه ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ (اخلاص: ۱) بر این مرتبه تأکید دارد.

بخش هفتم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بخش صد و هفدهم «تمهید القواعد» با محوریت وحدت شخصی وجود، ظهورات را به‌عنوان تعینات وجود معرفی می‌کند که یک حقیقت واحدند. این بخش، با بهره‌گیری از تمثیلات شیشه و آب، وحدت وجود و ظهوراتش را تبیین کرده و مفاهیم فلسفی مانند امکان و ماهیت را اعتباری می‌داند. نقد مستشکل در انکار ظهور و تشتت شارح در خلط مفاهیم عرفانی و فلسفی، پیچیدگی‌های بحث را نشان می‌دهد. عرفان نظری، با نفی دوئیت و اضافات اعتباری، تنها وجود و تعیناتش را به رسمیت می‌شناسد و احدیت و واحدیت را تعینات وجوبی می‌داند. این تبیین، با زبانی فصیح و متین، خواننده را به تأمل در حقیقت یگانه وجود و ظهورات آن دعوت می‌کند، تا در ظرف توحید، جز حق و مظاهرش چیزی نبیند.

خاتمه

این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای بخش صد و هفدهم «تمهید القواعد»، کوشید تا مفاهیم عمیق عرفان نظری را در قالبی علمی و منسجم ارائه دهد. وحدت شخصی وجود، به‌عنوان محور این بخش، نه‌تنها کثرت را در ذات وجود نفی می‌کند، بلکه با تمثیلات عینی و آیات قرآنی، راه را برای فهم حقیقت یگانه هموار می‌سازد. این اثر، دعوتی است به تأمل در وحدت حق و خلق، تا خواننده در سایه توحید، جز نور حقیقت نبیند.