متن تحقیق

نوبت 138 تمهید القواعد: انسان کامل، مظهر تام حق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۳۸)

دیباچه

کتاب شریف تمهید القواعد، تألیف حکیم و عارف گران‌قدر، صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، گوهری درخشان در عرفان نظری است که با ژرف‌نگری در وحدت وجود، انسان کامل و پیوند وحدت و کثرت، نظام هستی را کاوش می‌کند. نوبت 138 این اثر، ادامه‌ای بر مباحث پیشین، به ضرورت ظهور تام حق تعالی در مظهر جامع، یعنی انسان کامل، می‌پردازد. این بخش، با نگاهی نقادانه به برخی انگاره‌های فلسفی و تأکید بر فاعلیت عشقی حق، جایگاه بی‌بدیل انسان کامل را در مقام مظهر اسما و صفات الهی تبیین می‌نماید. نوشتار حاضر، با نگاهی به متن اصلی و تحلیل‌های عمیق، به بازنویسی این نوبت در قالبی علمی و متناسب با فضای پژوهشی پرداخته و با پیوند آیات قرآن کریم و روایات، مفاهیم را در بستری منسجم و روشن عرضه می‌دارد.

مفهوم وسائط و استعدادات مرتبه در مراتب وجود

متن در آغاز، مراد از وسائط را حصول استعدادات مرتبه در دایره مراتب وجود می‌داند و تأکید می‌ورزد که این مراتب، نه به معنای علّیت در فلسفه مشائی، بلکه ظهورات و مظاهر وجودند که تباین و تعدد در آن‌ها راه ندارد. متن اصلی چنین می‌نگارد:

فالمراد من البسائط ههنا وسائط هو حصول الاستعدادات المرتبه الواقعه في دايره مراتب الحصول لا ما يشعر بالعليه

ترجمه: «مراد از بسائط در اینجا، وسائطی است که به معنای حصول استعدادات مرتبه‌ای است که در دایره مراتب وجود واقع شده‌اند، نه آن‌چه که به علّیت اشاره دارد.»

این بیان، مراتب وجود را نه به‌سان سلسله‌ای از علل و معالیل متباین، بلکه چونان ظهوراتی از وجود واحد می‌بیند. برخلاف دیدگاه مشائی که مراتب را با تباین و تعدد می‌نگرد، در عرفان نظری، مراتب وجود در وحدت الهی ذوب شده و هر مرتبه، جلوه‌ای از نور حق است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ﴾

ترجمه: «ما هر چیز را به اندازه آفریدیم» (سوره قمر، آیه 49).

این آیه بر نظم و انتظام مراتب وجود دلالت دارد که استعدادات مرتبه‌ای، زمینه‌ساز ظهور کامل حق در انسان کامل‌اند.

نقد ظهورات علمی و غیرانسانی

متن به صراحت بیان می‌دارد که تجلیات علمی حق، چه در مقام احدیت و چه واحدیت، و ظهورات غیرانسانی، برای تحقق کامل فیض و ظهور الهی کافی نیستند و تنها در مظهر انسان کامل است که این فیض به کمال می‌رسد:

در اين جا حرف اين شد كه تجليات علمى حق چه به احديت يا واحديت چه به ظرف مظاهر كه اعيان ثابته باشد تماميت فيض و ظهور تحقق پيدا نميكند و ظهور مظاهر غيرى هم غيرانسان تماميت ظهور را ايجاب نميكند

ترجمه: «در اینجا سخن این است که تجلیات علمی حق، چه در مقام احدیت یا واحدیت و چه در ظرف مظاهر که اعیان ثابته باشند، تمامیت فیض و ظهور را محقق نمی‌سازد و ظهور مظاهر غیرانسانی نیز تمامیت ظهور را ایجاب نمی‌کند.»

تجلیات علمی، به دلیل فقدان تفصیل و کثرت، و ظهورات غیرانسانی، به سبب قیود خاص خود، از تحقق کامل فیض الهی ناتوان‌اند. انسان کامل، چونان آینه‌ای تمام‌نما، همه اسما و صفات الهی را در خود منعکس می‌سازد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾

ترجمه: «و آنچه در آسمان‌ها و زمین است، همه را برای شما مسخر کرد» (سوره جاثیه، آیه 13).

این آیه بر محوریت انسان در نظام هستی تأکید دارد که به‌عنوان مظهر جامع، وحدت‌بخش عالم است.

انبعاث ذاتی حق به سوی مظهر کامل

متن به انبعاث ارادی حق به سوی مظهر کامل اشاره دارد، اما تأکید می‌ورزد که این انبعاث، نه از سر اجبار یا ناکامی، بلکه سیری ذاتی از تجلی علمی به ظهور غیرانسانی و سپس ظهور کمالی است:

فانبعثت انبعاثا اراديا الى المظهر الكلى

ترجمه: «پس به سوی مظهر کلی، انبعاثی ارادی صورت گرفت.»

این انبعاث، حرکتی ذاتی و سرمدی است که غایت آن، ظهور انسان کامل است. برخلاف برداشت نادرست که گویی حق تعالی پس از ناکامی در ظهورات علمی و غیرانسانی به انسان روی آورده، متن تأکید می‌کند که این سیر، نزولی هدفمند است که از ابتدا به سوی کمال انسانی جهت‌گیری شده است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾

ترجمه: «باش، پس می‌شود» (سوره بقره، آیه 117).

این آیه بر فاعلیت ذاتی و بی‌واسطه حق در خلق و ظهور دلالت دارد، و انسان کامل، مظهر تام این امر الهی است.

نقد دیدگاه مشائی در مراتب وجود

متن با نقد دیدگاه مشائی که مراتب وجود را با تباین و تعدد می‌نگرد، تأکید می‌کند که در عرفان نظری، مراتب، ظهورات تعینات وجودی‌اند و تباین در آن‌ها معنا ندارد:

گرچه مرتبه قايليم اما اين مرتبه تباين و اختلاف ندارد

ترجمه: «گرچه به مراتب قائلیم، اما این مراتب تباین و اختلاف ندارند.»

در عرفان نظری، مراتب وجود، چونان موج‌هایی بر دریای وجود واحد، جلوه‌های حق‌اند و نه موجوداتی متباین. این دیدگاه با آیه زیر هم‌خوانی دارد:

﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾

ترجمه: «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است» (سوره نور، آیه 35).

نور الهی، وحدت‌بخش همه مراتب است و هرگونه تباین را نفی می‌کند.

رد تعبیر ظهور ظلمانی

متن با شدت، تعبیر «ظهور ظلمانی» را رد کرده و تأکید می‌کند که عالم، سراسر نور و ظهور حق است، حتی زمین که پایین‌ترین مرتبه است:

عالم ناسوت ظلمانى نيست… عالم همش نور است

ترجمه: «عالم ناسوت ظلمانی نیست… عالم سراسر نور است.»

در عرفان نظری، ظلمت به معنای عدم، جایی در نظام هستی ندارد. حتی زمین، چونان جلوه‌ای از نور حق، نورانیت خود را دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾

ترجمه: «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است» (سوره نور، آیه 35).

این آیه بر نورانیت همه مراتب وجود تأکید دارد و تعبیر ظلمانی را از منظر عرفانی نادرست می‌شمارد.

فاعلیت عشقی حق

متن با نقد تعبیر انبعاث ارادی، تأکید می‌کند که فاعلیت حق، عشقی است، نه ارادی یا شوق‌محور، زیرا شوق، ظرف فقدان است و حق، عاشق و محافظ وجود است:

فاعليت حق بالعشق است وقتى فاعليت بالعشق است ظهور بالعشق است ديگر انبعث انبعاثا اراديا نداريم

ترجمه: «فاعلیت حق به عشق است؛ وقتی فاعلیت به عشق باشد، ظهور نیز به عشق است و دیگر انبعاث ارادی نداریم.»

فاعلیت عشقی، برخلاف فاعلیت ارادی که به فقدان و تقدم مبادی دلالت دارد، ذاتی و سرمدی است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ﴾

ترجمه: «و اوست که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید» (سوره هود، آیه 7).

این آیه بر فاعلیت ذاتی و بی‌واسطه حق دلالت دارد که مبنای آن، عشق الهی است.

انسان کامل، مظهر ذات و اسما

متن انسان کامل را مظهر ذات مطلقه، اسما، صفات و افعال الهی می‌داند که با جمع بین حقایق وجوبیه و خلقی، به مقام اعتدال و کمال می‌رسد:

فهو جامع بين مرتبتى الجمع و التفصيل

ترجمه: «پس او [انسان کامل] جامع بین مرتبه جمع و تفصیل است.»

انسان کامل، چونان آیینه‌ای که همه رنگ‌های الهی را در خود جای داده، مظهر تام ذات و اسمای حسنی است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا﴾

ترجمه: «و برای خدا نام‌های نیکوست، پس او را با آن‌ها بخوانید» (سوره اعراف، آیه 180).

این آیه بر امکان ظهور اسمای حسنی در انسان کامل دلالت دارد که او را به مرتبه اعتدال و کمال می‌رساند.

نقد تعبیر امکانی در عرفان

متن تعبیر امکانی را در عرفان رد کرده و آن را مفهومی فلسفی و مشائی می‌داند که با سرمدیت وجود در عرفان ناسازگار است. صفات خلقی، جایگزین مناسب‌تری است:

امكان مال آن جايى است كه مشكل وجود داشته باشد… صفات خلقيه چى اين انسان است كه ياكل و يمشى فى الاسواق

ترجمه: «امکان برای جایی است که مشکل وجود باشد… صفات خلقی چیست؟ این انسان است که می‌خورد و در بازارها راه می‌رود.»

در عرفان نظری، وجود ذاتی حق است و مفهوم امکانی، که به مساوی‌الطرفین دلالت دارد، در آن راه ندارد. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ﴾

ترجمه: «اوست اول و آخر و ظاهر و باطن» (سوره حدید، آیه 3).

این آیه بر وحدت و سرمدیت وجود دلالت دارد و صفات خلقی را به‌عنوان تعینات مظهری تأیید می‌کند.

انسان کامل، مقسم و جامع ظهورات

متن تأکید می‌کند که انسان کامل، مقسم همه ظهورات است و برخلاف مفهوم ادبی انسان که مقید و قسیم است، در عرفان، جامع همه مراتب وجود است:

انسان مقسم لجميع الظهورات

ترجمه: «انسان مقسم همه ظهورات است.»

انسان کامل، چونان دریایی که همه رودهای وجود را در خود جمع می‌کند، قیود مفهومی را نفی کرده و همه ظهورات را در بر می‌گیرد. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾

ترجمه: «و به آدم همه نام‌ها را آموخت» (سوره بقره، آیه 31).

این آیه بر جامعیت انسان در جمع اسما و ظهورات دلالت دارد.

انسان کامل، غایت خلقت

متن انسان کامل را غایت خلقت دانسته و همه مراتب را مبادی ظهور او می‌شمارد. ظهور ناسوتی او متأخر است، اما وجود لبّی او مقدم بر همه است:

خلقت الخلق لاجلك… مقام انسان و هويت انسان متاخر از آن‌ها نيست متقدم است لبا

ترجمه: «خلق را برای تو آفریدم… مقام و هویت انسان متأخر از آن‌ها نیست، بلکه به لحاظ لبّی مقدم است.»

انسان کامل، چونان مقصدی که همه راه‌های هستی به سوی آن روان‌اند، علت غایی خلقت است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾

ترجمه: «و جن و انس را جز برای پرستش نیافریدم» (سوره ذاریات، آیه 51).

این آیه بر غایت بودن انسان در عبودیت و ظهور حق دلالت دارد.

نقش انبیا و خاتم

متن با تشبیه به سیر انبیا، بیان می‌کند که ظهور خاتم، غایت همه انبیاست و ظهورات ناسوتی آن‌ها، مقدمات ظهور کمالی خاتم هستند:

ظهور ناسوتى اش در مرتبه اخيره است… جناب خاتم مُظهر همه انبيا است

ترجمه: «ظهور ناسوتی‌اش در مرتبه آخر است… جناب خاتم، مظهر همه انبیاست.»

انبیا، چونان مقدماتی برای ظهور خاتم‌النبیین‌اند که مظهر جامع است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ﴾

ترجمه: «محمد پدر هیچ‌یک از مردان شما نیست، بلکه فرستاده خدا و خاتم پیامبران است» (سوره احزاب، آیه 40).

این آیه بر جایگاه خاتم به‌عنوان مظهر تام دلالت دارد.

انسان، فرودگاه حق

متن انسان کامل را به فرودگاهی تشبیه می‌کند که ظرف نزول و صعود حق است:

ليظهر حق فيه… انسان يعنى جمعيت

ترجمه: «تا حق در او ظاهر شود… انسان یعنی جامعیت.»

انسان کامل، چونان فرودگاهی که همه پروازهای الهی در آن به زمین می‌نشینند و برمی‌خیزند، ظرف همه تجلیات حق است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا﴾

ترجمه: «ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم، پس از بردن آن سر باز زدند» (سوره احزاب، آیه 72).

این آیه بر ظرفیت بی‌نهایت انسان برای حمل امانت الهی و ظهور حق دلالت دارد.

ادراک ذات حق در انسان

متن بیان می‌کند که انسان کامل، به دلیل جامعیت و کمال، قادر به ادراک ذات حق به حسب حق است، نه به حسب قیود انسانی:

ليظهر حق فيه بحسبه… يدرك حق ذاته حسب ما ذكرناه

ترجمه: «تا حق در او به حسب خود ظاهر شود… حق ذات خود را به حسب آنچه ذکر کردیم ادراک می‌کند.»

انسان کامل، به دلیل رفع قیود، قادر به ادراک ذات حق در جهت کمال است. قرآن کریم می‌فرماید:

﴿فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ﴾

ترجمه: «پس نام پروردگار بزرگت را تسبیح کن» (سوره واقعه، آیه 74).

این آیه بر عظمت حق و امکان ادراک او در ظرف انسان کامل دلالت دارد.

جمع‌بندی

نوبت 138 کتاب تمهید القواعد، با تکیه بر مفاهیم عرفانی و نقد انگاره‌های فلسفی مشائی، جایگاه انسان کامل را به‌عنوان مظهر تام و جامع حق تبیین می‌کند. این متن، با رد تعابیر نادرستی چون ظهور ظلمانی و امکانی، و تأکید بر فاعلیت عشقی حق، انسان را مقسم همه ظهورات و غایت خلقت معرفی می‌نماید. انسان کامل، با جمع بین حقایق وجوبیه و خلقی، و رفع قیود، قادر به ادراک ذات حق به حسب حق است. این اثر، با استناد به آیات قرآن کریم و استدلال‌های عرفانی، چارچوبی عمیق برای فهم نظام هستی و نقش بی‌بدیل انسان در آن ارائه می‌دهد و خواننده را به تأمل در حقایق عرفانی دعوت می‌کند.