متن تحقیق

تحلیل و تبیین نوبت 142 کتاب تمهید القواعد: انسان کامل، غایت حرکت ایجادی و مظهر تام فیض الهی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۴۲)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثر گران‌سنگ صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، عارف و حکیم برجسته قرون هشتم و نهم هجری، یکی از متون بنیادین عرفان نظری است که به بررسی عمیق مفاهیم وحدت وجود، تجلیات الهی، و جایگاه انسان کامل در نظام هستی می‌پردازد. نوبت 142 این اثر، به‌عنوان بخشی از مباحث عمیق این کتاب، به نقد و بررسی اشکالات وارد بر ضرورت انسان کامل به‌عنوان غایت حرکت ایجادی و مظهر تام فیض الهی اختصاص دارد. این بخش، با تمرکز بر تمایز میان علم الهی و مظهریت، و نقد دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی، به‌ویژه در باب علم اجمالی و تفصیلی، به تبیین جایگاه انسان کامل می‌پردازد. در این نوشتار، با بهره‌گیری از متون اصلی و تحلیل‌های دقیق، تلاش شده است تا محتوا به‌صورت منسجم، روشن و متناسب با فضای علمی ارائه گردد، تا خواننده را به تأمل در ژرفای حقایق عرفانی دعوت کند.

بخش یکم: انسان کامل، غایت حرکت ایجادی

مبحث محوری نوبت 142 کتاب «تمهید القواعد» بر این اصل استوار است که انسان کامل، به‌عنوان مظهر تام فیض الهی، غایت حرکت ایجادی است. این جایگاه، به دلیل جامعیت وجودی انسان و توانایی او در متجلی ساختن تمامی اسمای الهی، مورد تأکید قرار گرفته است. متن اصلی کتاب در این باره چنین بیان می‌دارد:

«فإن قيل: إن الواجب لذاته إنما يعقل ذاته بحصول ذاته لذاته، كما سبق بيانه، ويعقل أيضاً معلو له الأول الذي يعقل الأشياء كلها بصورها المفصلة فيه، بحصوله له وبحضوره عنده، بما عرفت أن الاقتضاء من الواجب والإيجاب من المعلول يستدعيان ذلك بضرب من النسبة شديدة الارتباط.»

ترجمه: «اگر گفته شود که واجب‌الوجود ذات خود را به سبب حصول ذاتش برای خودش ادراک می‌کند، چنان‌که پیش‌تر بیان شد، و نیز معلول نخست خود را ادراک می‌کند که همه اشیا را به‌واسطه صور مفصل در آن ادراک می‌کند، به سبب حصول آن برای او و حضورش نزد او، همان‌گونه که دانستی که اقتضای واجب و ایجاب معلول، آن را به نوعی نسبت شدیدالارتباط ایجاب می‌کند.»

این عبارت بر این نکته تأکید دارد که علم الهی، هرچند کامل است، اما برای ظهور تام فیض الهی، نیازمند مظهری جامع است که انسان کامل این نقش را ایفا می‌کند.

برای تبیین این موضوع، قرآن کریم در آیه‌ای نورانی فرموده است:

﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾ (سوره بقره، آیه 31)

و به آدم همه نام‌ها را آموخت.

این آیه بر جامعیت انسان در جمع اسمای الهی دلالت دارد و نشان می‌دهد که انسان، به دلیل ظرفیت بی‌نهایت خود، قادر است تمامی اسمای الهی را در خود متجلی سازد. این جامعیت، او را به‌عنوان غایت خلقت و مظهر تام فیض الهی متمایز می‌سازد.

اشکال بر ضرورت مظهر خلقی

یکی از اشکالات مطرح‌شده این است که واجب‌الوجود، به دلیل کمال ذاتی، نیازی به مظهر خلقی، به‌ویژه انسان، ندارد. متن اصلی کتاب در این باره می‌فرماید:

«وإن الواجب لذاته إنما يعقل ذاته بحصول ذاته لذاته، فالعقل الأول كاف في ذلك.»

ترجمه: «و واجب‌الوجود ذات خود را به سبب حصول ذاتش برای خودش ادراک می‌کند، پس عقل اول در این امر کافی است.»

این دیدگاه، ریشه در دستگاه فلسفی مشائی دارد که کمال ذاتی حق را مانع نیاز به مظهر می‌داند. اما در عرفان نظری، ظهور فیض، اقتضای ذات حق است، و انسان کامل، به‌عنوان مظهر جامع، این فیض را به‌طور کامل متجلی می‌سازد. همان‌گونه که دریا برای نمایاندن عظمت خود نیازمند موج است، حق تعالی نیز برای ظهور فیض ذاتی خویش به مظهری جامع نیاز دارد که انسان کامل این نقش را ایفا می‌کند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ﴾ (سوره احزاب، آیه 72)

ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم.

این آیه بر ظرفیت بی‌نهایت انسان برای حمل امانت الهی دلالت دارد، که آسمان‌ها و زمین از پذیرش آن ناتوان بودند. انسان، به دلیل سعه وجودی، این امانت را پذیرفت و به مظهر تام فیض الهی بدل شد.

نقد خلط علم الهی با مظهریت

یکی از اشکالات مطرح‌شده، طرح موضوع از منظر علم الهی است که به دلیل عدم ارتباط با اصل مظهریت، ناکارآمد دانسته شده است. متن اصلی کتاب در این زمینه چنین بیان می‌دارد:

«فما جعلتم الإنسان غاية للحركة الإيجادية والسريان الذاتي لا يصلح للغاية لحصولها بدون الحركة.»

ترجمه: «پس آنچه انسان را غایت حرکت ایجادی و سريان ذاتی قرار دادید، برای غایت مناسب نیست، زیرا آن بدون حرکت حاصل می‌شود.»

در عرفان نظری، بحث اصلی بر ضرورت انسان کامل به‌عنوان ظرف ظهور تام فیض متمرکز است، نه بر علم الهی. طرح اشکال از منظر علم، مانند آن است که کسی بخواهد عظمت یک باغ را با شمارش برگ‌های آن بسنجد، در حالی که زیبایی باغ در کلیت آن نهفته است.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:

﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ (سوره نور، آیه 35)

خداوند نور آسمان‌ها و زمین است.

این آیه بر تجلی ذاتی حق در مظاهر، به‌ویژه انسان، دلالت دارد و نشان می‌دهد که مظهریت انسان، فراتر از بحث علم الهی، به ظهور فیض الهی مرتبط است.

بخش دوم: علم الهی و اختلاف آراء

بحث علم الهی، به دلیل پیچیدگی و اختلافات فراوان در فلسفه، کلام، و عرفان، از موضوعات معرکه‌الآراء است. این اختلافات، ناشی از تلاش برای تبیین علم حق بدون نقص است. متن اصلی کتاب در این باره می‌فرماید:

«وإن الواجب يعقل الأشياء كلها علم الغيب الإجمالي بحصول ذاته لذاته في التعين الجامع، وهو أول التعينات على ما ذهبتم إليه.»

ترجمه: «و واجب‌الوجود همه اشیا را به علم غیب اجمالی به سبب حصول ذاتش برای خودش در تعین جامع ادراک می‌کند، و این تعین جامع، اولین تعینات است، چنان‌که شما به آن قائل شدید.»

هر دستگاه معرفتی، از مشائی تا عرفانی، کوشیده است این موضوع را به‌گونه‌ای تبیین کند که از اشکالات مصون بماند، اما محدودیت‌های هر دستگاه، به ظهور نقص‌هایی منجر شده است.

قرآن کریم در این باره فرموده است:

﴿عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ﴾ (سوره زمر، آیه 46)

دانای نهان و آشکار.

این آیه بر شمول علم حق بر تمامی مراتب وجود دلالت دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، فراتر از محدودیت‌های دستگاه‌های معرفتی، تمامی هستی را در بر می‌گیرد.

علم اجمالی و تفصیلی در دستگاه مشائی

در دستگاه مشائی، علم حق به دو نوع اجمالی و تفصیلی تقسیم می‌شود. علم اجمالی، علم به ذات و موجودات به‌صورت کلی است که بی‌واسطه و ذاتی است. اما علم تفصیلی، علم به موجودات از طریق عقل اول است که به دلیل واسطه‌قراردادن عقل اول، انفصالی تلقی می‌شود. متن اصلی کتاب در این زمینه می‌فرماید:

«ويعقل أيضاً معلو له الأول الذي يعقل الأشياء كلها بصورها المفصلة فيه.»

ترجمه: «و نیز معلول نخست خود را ادراک می‌کند که همه اشیا را به‌واسطه صور مفصل در آن ادراک می‌کند.»

این تقسیم‌بندی، مانند نگریستن به آینه‌ای شکسته است که نمی‌تواند تصویر کامل را بازتاب دهد، زیرا عقل اول، به‌عنوان مخلوق، نمی‌تواند ظرف تام علم الهی باشد.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ﴾ (سوره انعام، آیه 103)

دیدگان او را درک نمی‌کنند و او دیدگان را درک می‌کند.

این آیه بر ادراک بی‌واسطه حق دلالت دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، نیازی به واسطه‌ای چون عقل اول ندارد.

علم اجمالی و تفصیلی در دستگاه عرفانی

در دستگاه عرفانی، علم اجمالی حق از طریق اعیان ثابته و علم تفصیلی از طریق نفس رحمانی تبیین می‌شود. متن اصلی کتاب در این باره می‌فرماید:

«ويعقلها أيضاً بحصول صورها المفصلة فيها بالخارج علماً تفصيلياً في النفس الرحماني.»

ترجمه: «و نیز اشیا را به سبب حصول صور مفصل آن‌ها در خارج، به علم تفصیلی در نفس رحمانی ادراک می‌کند.»

اعیان ثابته، به‌عنوان مظاهر ذاتی حق، علم اجمالی را فراهم می‌کنند، و نفس رحمانی، به‌عنوان ظرف فیض، علم تفصیلی را ممکن می‌سازد. این دیدگاه، برخلاف مشائیان، واسطه‌ای خارج از ذات حق قائل نیست و علم را اتصالی و حضوری می‌داند، مانند جویباری که از سرچشمه ذات الهی جاری است و تمامی مظاهر را سیراب می‌کند.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:

﴿وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ﴾ (سوره بقره، آیه 255)

و به چیزی از علم او احاطه ندارند مگر به آنچه او بخواهد.

این آیه بر شمول علم ذاتی حق و وابستگی تمامی علوم به اراده الهی دلالت دارد.

نقد دیدگاه مشائی در علم تفصیلی

دیدگاه مشائی، که علم تفصیلی حق را به عقل اول وابسته می‌داند، به دلیل محدودیت‌های وجودی عقل اول ناکافی است. متن اصلی کتاب در این زمینه می‌فرماید:

«فالعقل الأول كاف في ذلك.»

ترجمه: «پس عقل اول در این امر کافی است.»

عقل اول، به‌عنوان مخلوق، نمی‌تواند ظرف تام ظهور حق باشد. انسان کامل، به دلیل جامعیت وجودی، این نقش را به‌گونه‌ای ایفا می‌کند که عقل اول از آن عاجز است. مانند خورشیدی که نور خود را در آینه‌ای صاف و کامل بازتاب می‌دهد، انسان کامل مظهر تام فیض الهی است.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي﴾ (سوره حجر، آیه 29)

و از روح خود در او دمیدم.

این آیه بر جامعیت انسان به‌عنوان مظهر روح الهی دلالت دارد و نشان می‌دهد که انسان، فراتر از عقل اول، ظرفیت ظهور تام فیض را داراست.

بخش سوم: ضرورت مظهر تام و نقد خلط علم و معلوم

علم الهی، هرچند کامل است، اما ظهور تام فیض الهی نیازمند مظهری جامع است که انسان کامل این نقش را ایفا می‌کند. اشکال مطرح‌شده، به دلیل خلط بین علم حق و معلوم (مظهر)، از موضوع اصلی منحرف شده است. متن اصلی کتاب در این باره می‌فرماید:

«فما جعلتم الإنسان غاية للحركة الإيجادية والسريان الذاتي لا يصلح للغاية لحصولها بدون الحركة.»

ترجمه: «پس آنچه انسان را غایت حرکت ایجادی و سريان ذاتی قرار دادید، برای غایت مناسب نیست، زیرا آن بدون حرکت حاصل می‌شود.»

انسان کامل، مانند آیینه‌ای است که تمامی نور الهی را در خود بازتاب می‌دهد، در حالی که عقل اول، به دلیل محدودیت وجودی، تنها بخشی از این نور را منعکس می‌کند.

قرآن کریECC88کریم در این باره می‌فرماید:

﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾ (سوره ذاریات، آیه 51)

جن و انس را جز برای عبادت نیافریدم.

این آیه بر ضرورت انسان به‌عنوان مظهر عبودیت و ظهور حق دلالت دارد و نشان می‌دهد که انسان، غایت خلقت و ظرف تام فیض الهی است.

نقد صور مرتسمه در دیدگاه مشائی

مشائیان، علم تفصیلی حق را به صور مرتسمه در عقل اول وابسته می‌دانند، که به دلیل انفصال از ذات حق، نمی‌توانند ظرف تام علم تفصیلی باشند. عرفان نظری، اعیان ثابته را به‌عنوان مظاهر ذاتی حق معرفی می‌کند که علم اتصالی را فراهم می‌کنند. این تفاوت، مانند تفاوت میان سایه‌ای بر دیوار و نوری است که مستقیماً از خورشید ساطع می‌شود.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿لَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا﴾ (سوره انعام، آیه 59)

هیچ برگی فرو نمی‌افتد مگر آنکه او آن را می‌داند.

این آیه بر علم بی‌واسطه حق به جزئیات دلالت دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، نیازی به صور مرتسمه ندارد.

تفاوت معنایی اعیان ثابته و صور مرتسمه

اعیان ثابته، در دستگاه عرفانی، مظاهر ذاتی و اتصالی هستند، در حالی که صور مرتسمه، در دستگاه مشائی، انفصالی و حصولی‌اند. متن اصلی کتاب در این باره می‌فرماید:

«وإن الواجب يعقل الأشياء كلها علم الغيب الإجمالي بحصول ذاته لذاته في التعين الجامع، وهو أول التعينات على ما ذهبتم إليه.»

ترجمه: «و واجب‌الوجود همه اشیا را به علم غیب اجمالی به سبب حصول ذاتش برای خودش در تعین جامع ادراک می‌کند، و این تعین جامع، اولین تعینات است، چنان‌که شما به آن قائل شدید.»

این تفاوت، نزاعی معنایی است که ریشه در دو دیدگاه متمایز نسبت به علم و مظهریت دارد. اعیان ثابته، مانند ریشه‌های درختی هستند که در ذات الهی جای دارند، در حالی که صور مرتسمه، مانند شاخه‌هایی هستند که از تنه درخت جدا شده‌اند.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:

﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا﴾ (سوره اعراف، آیه 180)

و برای خدا نام‌های نیکوست، پس او را با آن‌ها بخوانید.

این آیه بر ظهور اسمای الهی در اعیان ثابته دلالت دارد و نشان می‌دهد که مظاهر ذاتی حق، علم اتصالی را فراهم می‌کنند.

بخش چهارم: نقد تکرار و پاسخ به اشکالات

یکی از نقدهای وارد بر متن این است که عبارات، به دلیل تکرار، گاه به خلط میان دستگاه‌های مشائی و عرفانی منجر شده‌اند. در واقع، چهار نوع تعقل ذکرشده در متن، به دو نوع علم اجمالی و تفصیلی در دو دستگاه مشائی و عرفانی تقلیل می‌یابد. متن اصلی کتاب در این زمینه می‌فرماید:

«فإن الواجب يعقل الأشياء كلها علم الغيب الإجمالي بحصول ذاته لذاته في التعين الجامع، ويعقلها أيضاً بحصول صورها المفصلة فيها بالخارج علماً تفصيلياً في النفس الرحماني.»

ترجمه: «پس واجب‌الوجود همه اشیا را به علم غیب اجمالی به سبب حصول ذاتش برای خودش در تعین جامع ادراک می‌کند، و نیز آن‌ها را به سبب حصول صور مفصل آن‌ها در خارج، به علم تفصیلی در نفس رحمانی ادراک می‌کند.»

این تکرار، مانند نغمه‌ای است که در نواختن آن، گاه نت‌ها به اشتباه تکرار می‌شوند، اما اصل آهنگ همچنان پابرجاست.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ﴾ (سوره حدید، آیه 3)

اوست اول و آخر و ظاهر و باطن.

این آیه بر وحدت ذاتی و ظهوری حق دلالت دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، در تمامی مراتب، یکپارچه و کامل است.

پاسخ نهایی به اشکال علم الهی

پاسخ نهایی به اشکال علم الهی این است که علم اجمالی و تفصیلی حق، هرچند کامل است، اما موضوع اصلی، مظهر تام (انسان) است، نه علم. انسان کامل، به دلیل جامعیت، مظهر تام فیض الهی است، و عقل اول، به دلیل محدودیت‌های وجودی، نمی‌تواند این نقش را ایفا کند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

﴿خَلَقَ الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ﴾ (سوره تین، آیه 4)

انسان را در نیکوترین اعتدال آفرید.

این آیه بر اعتدال و جامعیت انسان دلالت دارد و نشان می‌دهد که انسان، به دلیل سعه وجودی، مظهر تام فیض الهی است.

نقد دیدگاه مشائی در افاضه

دیدگاه مشائی، که افاضه جزئیات را بدون تغییر در ذات حق ممکن می‌داند، اما علم به جزئیات را متضمن تغییر می‌خواند، ناسازگار است. این ناسازگاری، مانند آن است که کسی بخواهد جویباری را از سرچشمه جاری کند، اما معتقد باشد که نگریستن به همان جویبار، سرچشمه را متغیر می‌سازد. عرفان نظری، هر دو را بی‌واسطه و در ذات حق می‌داند.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ﴾ (سوره یس، آیه 82)

چون چیزی را اراده کند، به آن می‌گوید باش، پس می‌شود.

این آیه بر فاعلیت بی‌واسطه حق دلالت دارد و نشان می‌دهد که علم و افاضه الهی، هر دو بی‌واسطه و در ذات حق تحقق می‌یابند.

نقد عالمان دینی و تهافت علم دینی

برخی از عالمان دینی، با نقد دیدگاه‌های فلسفی، علم حق به جزئیات را نفی کرده‌اند، در حالی که فلاسفه، علم کلی به جزئیات را قائل‌اند. این نقد، گاه به دلیل عدم درک دقیق دیدگاه‌های فلسفی، به مبالغه منجر شده است. مانند باغبانی که به جای هرس شاخه‌های زائد، کل درخت را قطع کند، این نقدها گاه به تخریب کلیت علم دینی انجامیده است.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا﴾ (سوره یونس، آیه 61)

و در هیچ کاری نباشی و هیچ قرآنی از آن نخوانی و هیچ عملی انجام ندهید مگر آنکه ما بر شما گواه باشیم.

این آیه بر علم جامع حق به تمامی جزئیات دلالت دارد و نشان می‌دهد که علم الهی، فراتر از محدودیت‌های فلسفی، تمامی مراتب را در بر می‌گیرد.

بخش پنجم: یقین عرفانی و نقد منطق جدلی

در عرفان نظری، یقین به خدا نیازی به دلیل و برهان ندارد، بلکه امری نفسی و شهودی است. این یقین، مانند نوری است که در دل عارف می‌درخشد و نیازی به چراغ دیگران ندارد. منطق جدلی، که بر برهان و مغالطه استوار است، در برابر این معرفت ناکافی است.

قرآن کریم می‌فرماید:

﴿أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ (سوره رعد، آیه 28)

آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.

این آیه بر یقین شهودی و آرامش درونی ناشی از ذکر الهی دلالت دارد.

همچنین، قرآن کریم می‌فرماید:

﴿وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ﴾ (سوره ذاریات، آیه 21)

و در خودهایتان، آیا نمی‌بینید.

این آیه بر شهود درونی و معرفت نفسی دلالت دارد و نشان می‌دهد که عرفان، بر تجربه درونی و نه برهان منطقی استوار است.

جمع‌بندی

نوبت 142 کتاب «تمهید القواعد» به بررسی جایگاه انسان کامل به‌عنوان غایت حرکت ایجادی و مظهر تام فیض الهی اختصاص دارد. این بخش، با نقد اشکالات فلسفی و عرفانی، به‌ویژه در باب علم الهی و مظهریت، تأکید می‌کند که انسان کامل، به دلیل جامعیت وجودی، تنها مظهری است که می‌تواند فیض الهی را به‌طور کامل متجلی سازد. تمایز میان علم اجمالی و تفصیلی در دستگاه‌های مشائی و عرفانی، محدودیت‌های دیدگاه مشائی را نشان می‌دهد که علم تفصیلی را به عقل اول وابسته می‌داند. عرفان نظری، با تأکید بر اعیان ثابته و نفس رحمانی، علم اتصالی را ارائه می‌دهد که کامل‌تر است. استناد به آیات قرآن کریم، چارچوبی عمیق برای فهم جایگاه انسان در نظام هستی فراهم می‌آورد و خواننده را به تأمل در حقایق عرفانی دعوت می‌کند. مانند ستاره‌ای که در آسمان معرفت می‌درخشد، انسان کامل در مرکز نظام هستی جای دارد و تمامی نور الهی را در خود بازتاب می‌دهد.