متن تحقیق

بررسی رویت حق در عرفان نظری: تحلیل نوبت 148 تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۴۸)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، نگاشته صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، عارف و حکیم برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، یکی از آثار بنیادین در عرفان نظری است که به کاوش در مسائل وجود، ظهور الهی و جایگاه انسان در نظام هستی می‌پردازد. نوبت 148 این اثر، با تمرکز بر نقد آرای شارح در باب رویت حق، به بررسی تمایز میان مدرِکیت حق (رویت حق توسط خودش) و مدرَکیت حق (رویت حق توسط انسان) پرداخته و استنادات نادرست به آرای ابن‌عربی و کلام معصومین را مورد نقد قرار می‌دهد. این نوشتار، با بازنویسی و تحلیل محتوای این نوبت، در پی ارائه تفسیری جامع و دقیق از این مباحث است که با تکیه بر متون اصلی و آیات قرآن کریم، به روشن‌سازی مفاهیم عرفانی و رفع ابهامات می‌پردازد. همانند نوری که از مشکات وجود بر مظاهر هستی می‌تابد، این بررسی در صدد است تا حقیقت ظهور حق را در آینه عرفان نظری نمایان سازد.

بخش نخست: نقد آرای شارح در باب رویت حق

تفکیک میان مدرِکیت و مدرَکیت حق

محور اصلی نوبت 148، نقد خلط شارح میان دو مفهوم بنیادین در عرفان نظری است: مدرِکیت حق (رویت حق توسط خودش در مظاهر) و مدرَکیت حق (رویت حق توسط انسان). شارح، با انتقال بحث از مدرِکیت به مدرَکیت، از مراد اصلی متن فاصله گرفته و استدلال‌های خود را بر پایه‌ای سست بنا کرده است. مراد متن، آن است که حق، در مقام ظهور، خود را در مظاهر مشاهده می‌کند، نه آنکه انسان با ابزار حسی یا عقلی، حق را ادراک نماید. این تمایز، همانند تفاوت میان خورشید که نور خود را بر آینه می‌تاباند و آینه‌ای که تنها انعکاس آن نور را بازمی‌گرداند، از اهمیت بسزایی برخوردار است.

قرآن کریم در این باب می‌فرماید:
﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ﴾ (سوره حدید، آیه 3)؛ «اوست اول و آخر و ظاهر و باطن». این آیه بر ظهور حق در مراتب مختلف هستی دلالت دارد، نه ادراک او توسط ممکنات.

نقد استناد به اسمای حسنی

شارح مدعی است که حق از حیث اسمای حسنی مرئی است، نه از حیث واجب الوجود. این دیدگاه، به خطا، اسمای حسنی را از ذات واجب الوجود جدا می‌سازد. اسمای حسنی، مانند رحمان و کریم، عین ذات حق‌اند و جدایی آن‌ها از وجوب، همانند جداسازی نور از خورشید است. متن اصلی «تمهید القواعد» در این باره چنین می‌گوید:

«وَالشَّيْخُ مَا أَطْلَقَ عَلَيْهَا هَذَا الِاسْمَ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ بَلْ إِنَّمَا أَطْلَقَ عَلَيْهَا اسْمَ الْحَقِّ لا مُطْلَقًا بَلْ مِنْ حَيْثُ أَسْمَائِهِ الْحُسْنَى»

ترجمه: «و شیخ [ابن‌عربی] این نام [واجب] را بر آن [حق] از این حیث اطلاق نکرد، بلکه تنها نام حق را بر آن نهاد، نه به‌صورت مطلق، بلکه از حیث اسمای حسنی.»

این عبارت بر آن است که ابن‌عربی، حق را از منظر اسمای حسنی مرئی می‌داند، اما این مرئیت، وجوبی است و نه امکانی. شارح، با نسبت دادن صفات امکانی به اسمای حسنی، از این حقیقت غافل مانده است. قرآن کریم در تأیید این نکته می‌فرماید:
﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا﴾ (سوره اعراف، آیه 180)؛ «و نیکوترین نام‌ها از آنِ خداست، پس او را بدان‌ها بخوانید». این آیه، عینیت اسمای حسنی با ذات واجب الوجود را نشان می‌دهد.

بخش دوم: نقد استنادات شارح به کلام معصومین

کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام و رویت قلبی

شارح، با استناد به کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام «لَمْ أَعْبُدْ رَبًّا لَمْ أَرَهُ»، رویت حسی حق را اثبات می‌کند، اما این استناد نادرست است. مراد این کلام، رویت قلبی با حقایق ایمان است، نه رویت بصری. متن نهج‌البلاغه (خطبه 178) صراحتاً بر این امر دلالت دارد: «لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْأَعْيَانِ وَلَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ»؛ «چشم‌ها او را با مشاهده عیانی درنمی‌یابند، اما دل‌ها او را با حقایق ایمان درمی‌یابند». این کلام، همانند دریچه‌ای که به سوی حقیقت باطنی گشوده می‌شود، بر نفی رویت بصری و تأیید رویت قلبی دلالت دارد.

قرآن کریم نیز این حقیقت را تأیید می‌کند:
﴿لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ﴾ (سوره انعام، آیه 103)؛ «دیدگان او را درنمی‌یابند و اوست که دیدگان را درمی‌یابد».

نقد استناد به اشعار ابن‌عربی

شارح، با استناد به اشعار ابن‌عربی، مانند «لَا تَنْظُرُ الْعَيْنُ إِلَّا إِلَيْهِ» و «فَإِنْ قُلْتَ مَحْجُوبًا فَلَسْتَ بِكَاذِبٍ وَإِنْ قُلْتَ مَرْئِيًّا فَذَلِكَ الَّذِي أَدْرَى»، مدعی رویت بصری حق است. اما این اشعار، رویت کلی حق را در مراتب مختلف (قلبی، عقلی، بصری) تأیید می‌کنند، نه صرفاً بصری. شعر نخست، همانند آینه‌ای که جز نور حق را بازنمی‌تاباند، بر آن است که هیچ دیده‌ای جز حق را نمی‌بیند. شعر دوم نیز، با اشاره به محجوبیت کنه ذات و مرئیت ظهور حق، بر شمول ظهور الهی دلالت دارد.

قرآن کریم این معنا را تأیید می‌کند:
﴿أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ﴾ (سوره فصلت، آیه 54)؛ «آگاه باشید که او به هر چیزی احاطه دارد». همچنین:
﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ (سوره نور، آیه 35)؛ «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است».

بخش سوم: تمایز میان ظهور وجوبی و امکانی

وجوب ذاتی حق در مظاهر

شارح، ظهور حق در مظاهر را به صفات امکانی نسبت می‌دهد، اما متن این دیدگاه را رد می‌کند، زیرا ظهور حق در مظاهر، وجوبی است. حق، در هر ظرف ظهور، واجب الوجود باقی می‌ماند و سلب وجوب از او، همانند سلب نور از خورشید است. متن اصلی چنین می‌فرماید:

«فَإِنَّ الْحَقَّ فِي كُلِّ مَرْتَبَةٍ لَا يَكُونُ إِلَّا وَاجِبًا، فَإِنْ سُلِبَتْ عَنْهُ الْوُجُوبُ لَمْ يَكُنْ حَقًّا»

ترجمه: «حق در هر مرتبه‌ای جز واجب نیست، و اگر وجوب از او سلب شود، دیگر حق نیست.»

قرآن کریم این حقیقت را تأیید می‌کند:
﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾ (سوره قصص، آیه 88)؛ «هر چیزی نابودشدنی است جز وجه او».

تمایز مظهر و مُظهر

متن بر تمایز میان مظهر (ظرف ظهور حق) و مُظهر (حق واجب الوجود) تأکید دارد. شارح، با نسبت دادن عوارض مادی به مظهر، از این تمایز غافل مانده است. مظهر، از حیث مظهریت، در حکم ظاهر است و نه لزوماً مادّی. این تمایز، همانند تفاوت میان آینه و نوری است که در آن منعکس می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ﴾ (سوره ذاریات، آیه 20)؛ «و در زمین نشانه‌هایی برای یقین‌کنندگان است».

بخش چهارم: نقش انسان کامل در ظهور حق

انسان کامل به‌عنوان مظهر تام

انسان کامل، به دلیل جامعیت در جمع اسمای الهی، مظهر تام حق است. این مظهریت، وجوبی است و نه امکانی. شارح، با نسبت دادن صفات خلقی به اسمای حسنی، این حقیقت را نادیده گرفته است. ابن‌عربی در فصوص الحکم (فص آدمی، ص 61) می‌فرماید:

«لَمَّا شَاءَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ مِنْ حَيْثُ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى التِي لَا يَبْلُغُهَا الْإِحْصَاءُ أَنْ يَرَى أَعْيَانَهَا»

ترجمه: «چون حق سبحانه از حیث اسمای حسنی که شمارش آن‌ها ممکن نیست، خواست که اعیان آن‌ها را ببیند.»

این عبارت، بر ظهور حق در کون جامع (انسان کامل) دلالت دارد. قرآن کریم نیز می‌فرماید:
﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾ (سوره بقره، آیه 31)؛ «و به آدم همه نام‌ها را آموخت».

بخش پنجم: نقش قرب نوافل و فرایض

قرب نوافل و فرایض در رویت خلق از حق

قرب نوافل و فرایض، مراتب صعود انسان به‌سوی حق‌اند و به رویت خلق از حق مربوط می‌شوند، نه رویت حق توسط خودش. شارح، با خلط میان ظرف نزول (ظهور حق در مظاهر) و ظرف صعود (معرفت انسان از حق)، از مراد متن فاصله گرفته است. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ﴾ (سوره ذاریات، آیه 51)؛ «و جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا بپرستند». این آیه، غایت معرفت انسانی را در پرستش و قرب به حق نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

نوبت 148 کتاب «تمهید القواعد»، با نقد آرای شارح، به بررسی تمایز میان مدرِکیت و مدرَکیت حق، وجوب ذاتی حق در مظاهر، و نقش انسان کامل در ظهور الهی می‌پردازد. شارح، با استنادات نادرست به ابن‌عربی و کلام معصومین، رویت بصری را اثبات کرده، حال آنکه مراد متن، رویت وجوبی حق توسط خودش در مظاهر است. اسمای حسنی، عین ذات واجب الوجودند و ظهور حق، وجوبی است. کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز رویت قلبی را تأیید می‌کند. این تحلیل، همانند نوری که از مشکات حقیقت بر آینه عرفان می‌تابد، مخاطب را به تأمل در ظهور وجوبی حق و جایگاه انسان کامل دعوت می‌کند.