متن تحقیق

تحلیل و تبیین انسان کامل در عرفان نظری: بازخوانی بخش هشتم تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۵۸)

دیباچه

کتاب شریف «تمهید القواعد»، اثری سترگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرون هشتم و نهم هجری، در زمره متون محوری عرفان نظری جای دارد. این اثر به کاوش در مفاهیم عمیق انسان کامل، مظهر تام اسما و صفات الهی، و چالش‌های نظری و عملی مرتبط با آن می‌پردازد. بخش هشتم از این کتاب، که در ادامه فصل چهل و نهم جای گرفته، به بررسی اشکالات عملی در باب انسان کامل به‌عنوان کون جامع اختصاص دارد. این بخش با تمرکز بر تناقض ظاهری میان کمال حقیقی و جامعیت، پرسش‌هایی بنیادین را طرح می‌کند که پاسخ به آن‌ها نیازمند تأمل در مبانی عرفانی و فلسفی است. نوشتار حاضر با بازخوانی دقیق این بخش، به تبیین مفاهیم کلیدی، نقد اشکالات مطرح‌شده، و ارائه پیوندهای معنایی با آیات قرآن کریم می‌پردازد. هدف آن است که با زبانی روشن و متین، مفاهیم عمیق عرفانی برای خوانندگان علاقه‌مند به حکمت و عرفان نظری روشن گردد، گویی که نوری از حقیقت بر ظلمت ابهامات تابیده شود.

بخش نخست: اشکال در کون جامع بودن انسان کامل

این بخش با طرح اشکالی بنیادین در باب کون جامع بودن انسان کامل آغاز می‌شود. متن اصلی چنین می‌آغازد:

حِينَئِذٍ كَانَ الإِنْسَانُ الْكَامِلُ هُوَ الْمُشَارِكُ لِلْعُقُولِ الْمُجَرَّدَةِ وَالأَرْوَاحِ الْكَامِلَةِ فَلَا يَمْكُنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ هُوَ الْكَوْنُ الْجَامِعُ إِذْ لَا يُوجَدُ فِيهِ مَا هُوَ مِثْلُ الأَفَارِيطِ وَالْمَرَدَةِ وَلَا مَا يُمَاثِلُ السِّبَاعَ وَالْوُحُوشَ وَالْبَهَائِمَ وَالْحَشَرَاتِ الْمُؤْذِيَةِ.

ترجمه: آنگاه انسان کامل، مشارک با عقول مجرده و ارواح کامل است، پس نمی‌توان گفت که او کون جامع است، زیرا در او چیزی که مانند افاریط و مرَده باشد، یا چیزی که مشابه درندگان، وحوش، بهائم، و حشرات موذی باشد، یافت نمی‌شود.

این اشکال به تناقض ظاهری میان کمال حقیقی و جامعیت انسان کامل اشاره دارد. انسان کامل با وصول به کمال، از نواقص ناسوتی و صفات حیوانی مانند درندگی، شهوت، یا پلیدی افاریط و مرَده تجرید می‌یابد و به عقول مجرده شبیه می‌شود. اما کون جامع بودن مستلزم احاطه بر همه عوالم، اعم از ناسوت، ملکوت، و لاهوت است. این تجرید، انسان را از خصوصیات ناسوتی محروم می‌سازد و از این‌رو، جامعیت او زیر سؤال می‌رود. گویی انسان کامل، چونان آیینه‌ای صیقل‌یافته، تنها نور حقیقت را بازمی‌تاباند، اما سایه‌های عالم ماده را در خود جای نمی‌دهد.

تبیین مفهوم کون جامع

کون جامع به انسانی اطلاق می‌شود که همه عوالم وجودی را بالفعل در خود گرد آورده باشد. این جامعیت شامل خصوصیات جسمانی، حیوانی، و حتی صفات افلاک است. اما انسان کامل، با دفع نواقص و شرور، به سوی تجرید می‌رود و از این‌رو، به نظر می‌رسد که نمی‌تواند همه ابعاد وجودی را دربر گیرد. این تناقض ظاهری، محور بحث این بخش است و پرسشی عمیق را پیش می‌کشد: آیا انسان کامل می‌تواند هم‌زمان مظهر کمال و جامع همه عوالم باشد؟

بخش دوم: کمال حقیقی و صفا‌ی باطن

متن در ادامه به تبیین کمال حقیقی می‌پردازد و تأکید می‌کند که:

انسان هنگامی به کمال حقیقی دست می‌یابد که صفا‌ی باطن را در همه مراتب تحقق بخشد و نواقص، شرور، و آفات را به‌طور کامل از خود دفع کند. این صفا‌ی باطن، چونان آبی زلال، قلب انسان را از تیرگی‌های نفسانی می‌زداید و او را به سوی حقیقت رهنمون می‌سازد.

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا

ترجمه: هر که نفسش را پاک کرد، رستگار شد (قرآن کریم، سوره شمس، آیه ۹).

این آیه شریفه بر اهمیت تهذیب نفس و صفا‌ی باطن تأکید دارد. صفا‌ی باطن، فرآیندی است که از طریق سلوک عملی و تخلیه نفس از قیود ناسوتی محقق می‌شود. انسان کامل با این تهذیب، از نواقص و شرور رهایی می‌یابد و به جرگه مجردات می‌پیوندد. اما این پیوستن به عالم تجرد، پرسش کون جامع بودن را بار دیگر مطرح می‌کند، زیرا انسان در این مقام، از خصوصیات ناسوتی فاصله می‌گیرد.

بخش سوم: تجرید و شباهت به عقول مجرده

متن در ادامه، انسان کامل را انسانی می‌داند که در اثر صفا‌ی باطن، در جرگه مجردات قرار می‌گیرد:

انسان کامل، مجرد از نواقص، افاریط، مرَده، صفات حیوانی، و خصوصیات افلاک است. او در واقع ظرفی است که نه کمال ناسوتی را دارد و نه نقص آن را، بلکه تنها تجرد را در خود متجلی می‌سازد، گویی چونان پرنده‌ای از قفس ماده رها شده و به سوی آسمان حقیقت پرواز کرده است.

این تجرید، انسان را به عالم عقلی نزدیک می‌کند، اما تفاوت بنیادینی میان تجرد انسان کامل و عقول مجرده وجود دارد:

فَرَقُهُ مَعَ الْعُقُولِ أَنَّ الْعُقُولَ كَانَتْ فِي ظَرْفِ النُّزُولِ مُجَرَّدَةً، وَهَذَا الإِنْسَانُ الْكَامِلُ فِي ظَرْفِ الصَّعُودِ يَجِدُ التَّجَرُّدَ.

ترجمه: تفاوتش با عقول این است که عقول در ظرف نزول، تجرد داشتند، اما این انسان کامل در ظرف صعود به تجرد دست می‌یابد.

عقول مجرده به‌صورت ذاتی و از ابتدا مجردند، اما انسان کامل از طریق سلوک و صعود به این مقام می‌رسد. این تمایز، نشان‌دهنده پویایی انسان در مسیر کمال است، که چونان راهرویی است که از کوچه‌های تنگ ماده به سوی وسعت عالم معنا گام برمی‌دارد.

بخش چهارم: نقد خصوصیات افلاک و کون جامع

متن به نقد این ادعا می‌پردازد که افلاک دارای کمالاتی هستند که انسان کامل فاقد آن‌هاست:

وَمِنَ الْبَيِّنِ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ فِيهِ مَا يُمَاثِلُ الأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ… مِثْلُ الْغَيْرِ الْقَابِلَةِ لِلْخَرْقِ وَالالْتِئَامِ.

ترجمه: و آشکار است که در او چیزی که مشابه افلاک و کواکب باشد یافت نمی‌شود… مانند غیرقابل خرق و التیام بودن.

ادعا می‌شود که افلاک به دلیل ویژگی‌هایی چون غیرقابل خرق و التیام بودن و حرکت دائمی، از انسان کامل متمایزند. اما متن این ادعا را نقد می‌کند و استدلال می‌آورد که ماده، چه در افلاک و چه در انسان، قابل خرق و التیام است و تفاوت تنها در درجه است، نه در ماهیت. بدن انسان فانی است، در حالی که افلاک به‌ظاهر ماندگارند، اما این ماندگاری نیز عرفی است، نه حقیقی.

إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ

ترجمه: آنگاه که خورشید درهم پیچیده شود (قرآن کریم، سوره تکویر، آیه ۱).

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ

ترجمه: هر که بر روی زمین است فانی است (قرآن کریم، سوره الرحمن، آیه ۲۶).

این آیات شریفه بر فنای عالم ماده دلالت دارند و نشان می‌دهند که دوام افلاک، برخلاف تصور برخی، حقیقی نیست. بنابراین، تمایز افلاک و انسان در این خصوصیات، نمی‌تواند مانع کون جامع بودن انسان کامل گردد.

بخش پنجم: نقد فلسفی و کلامی دوام عالم

متن به اختلاف میان متکلمان و فلاسفه در باب حدوث و قدم عالم می‌پردازد:

متکلمان معتقدند که عالم حادث است و به استناد آیات قرآن کریم، مانند «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ»، بر فنای آن تأکید دارند. در مقابل، فلاسفه فیض الهی را قدیم می‌دانند و معتقدند که عالم به‌عنوان مظهر فیض، قدیم است. هر دو دیدگاه دارای نکات درستی هستند، اما در عین حال دچار خطا شده‌اند. متکلمان در حدوث عالم درست می‌گویند، اما در انقطاع فیض الهی اشتباه می‌کنند، زیرا فیض الهی دائمی است. فلاسفه نیز در قدیم بودن فیض درست می‌گویند، اما در قدیم بودن عالم به خطا رفته‌اند، زیرا عالم ماده فانی است.

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

ترجمه: و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آن خداست (قرآن کریم، سوره آل عمران، آیه ۱۸۹).

این آیه شریفه بر حاکمیت مطلق الهی دلالت دارد و نشان می‌دهد که فیض الهی دائمی است، اما عالم ماده به‌عنوان مظهر این فیض، لزوماً ابدی نیست. گویی عالم ماده، چونان جویباری است که از سرچشمه فیض الهی جاری می‌شود، اما خود آن جویبار فانی است.

بخش ششم: نفس اماره و کون جامع

متن به نقش نفس اماره در کون جامع بودن انسان کامل می‌پردازد:

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي

ترجمه: همانا نفس به بدی فرمان می‌دهد، مگر آنکه پروردگارم رحم کند (قرآن کریم، سوره یوسف، آیه ۵۳).

انسان کامل، نفس اماره را نه نابود می‌کند، بلکه آن را مهار می‌سازد. این مهار، به او امکان می‌دهد که صفات طبیعی را تحت اراده خود درآورد، گویی شیری درنده را رام کرده و در خدمت حقیقت قرار داده است. این مهار، انسان کامل را به کون جامع تبدیل می‌کند، زیرا او هم صفات ناسوتی را حفظ می‌کند و هم از طریق سلوک، به کمال حقیقی می‌رسد.

بخش هفتم: تأثیر محیط و مبادی ادراکی

متن بر تأثیر محیط و مبادی ادراکی بر سلوک انسان تأکید دارد:

محیط زندگی، از جمله مکان، غذا، و رفتار، بر ادراک و سلوک انسان اثر می‌گذارد. انسانی که در تاریکی زیست کند، ذهنش تیره می‌شود، و آن که در روشنایی گام بردارد، قلبش نورانی می‌گردد. گویی انسان و جهان، چونان دو آیینه متقابل، یکدیگر را می‌سازند و شکل می‌دهند.

سلامت مبادی ادراکی، مانند جسم و مزاج، برای ادراک کامل ضروری است. انسان کامل باید جسم و روحی متعادل داشته باشد تا قوای ادراکی او متزلزل نگردد. این تعادل، چونان بنیادی است که بنای رفیع کمال بر آن استوار می‌شود.

بخش هشتم: قهر قوای طبیعی و تقویت قوای قدسی

متن در پایان به راه رسیدن به کمال حقیقی اشاره می‌کند:

إِلَّا بِقَهْرِ الْقُوَى الطَّبِيعِيَّةِ وَتَقْوِيَةِ الْقُوَى الْقُدْسِيَّةِ.

ترجمه: جز با مهار قوای طبیعی و تقویت قوای قدسی.

کمال حقیقی با مهار قوای طبیعی و تقویت قوای قدسی محقق می‌شود. قهر قوای طبیعی به معنای سركوب یا نابودی نیست، بلکه به معنای تحت اراده درآوردن آن‌هاست. انسان کامل، قوای طبیعی را چونان اسبی سرکش رام می‌کند و قوای قدسی را چونان نوری درخشان تقویت می‌سازد. این فرآیند، او را به مقام قرب الهی می‌رساند.

جمع‌بندی

بخش هشتم از «تمهید القواعد» با طرح اشکال کون جامع بودن انسان کامل، به یکی از پیچیده‌ترین مسائل عرفان نظری می‌پردازد. این اشکال، تناقض ظاهری میان کمال حقیقی و جامعیت را برجسته می‌سازد. انسان کامل با تجرید از نواقص ناسوتی، به عقول مجرده شبیه می‌شود، اما این تجرید، او را از خصوصیات ناسوتی محروم می‌کند. متن با نقد ادعای کمالات افلاک و تأکید بر مهار نفس اماره، نشان می‌دهد که انسان کامل می‌تواند با حفظ و مهار قوای طبیعی، به کون جامع تبدیل شود. آیات قرآن کریم، مانند «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا» و «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ»، بر این حقیقت گواهی می‌دهند که انسان کامل، مظهر تام اسما و صفات الهی است. این بخش، با تبیین تأثیر محیط و مبادی ادراکی، بر اهمیت سلوک عملی و تعادل در مسیر کمال تأکید دارد. گویی انسان کامل، چونان درختی است که ریشه در خاک ناسوت دارد، اما شاخسار آن به سوی آسمان معنا سر برافراشته است.