متن تحقیق

تحلیل و تبیین بخش هفدهم تمهید القواعد: کون جامع و انسان کامل

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۶۷)

دیباچه

کتاب تمهید القواعد، اثری گران‌سنگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرون هشتم و نهم هجری، در قلمرو عرفان نظری جایگاهی والا دارد. این اثر به تبیین مفاهیم بنیادینی چون کون جامع، انسان کامل و مظهر کامل حق تعالی می‌پردازد و در بخش هفدهم (نوار شماره ۱۶۷، ادامه فصل ۵۲، صفحه ۲۱۸) به پاسخ‌گویی به شبهات مطرح‌شده در فصول پیشین (۴۴ تا ۵۲، صفحات ۱۸۴ تا ۲۱۵) اختصاص یافته است. این شبهات بر عدم صلاحیت انسان برای مقام مظهر کامل و اولویت سایر تعینات چون عقل اول، تعین علمی و عالم کبیر تمرکز دارند. نوشتار حاضر، با بازسازی منطقی این مباحث، به تبیین جایگاه انسان به‌عنوان کون جامع پرداخته و با نگاهی ژرف، شبهات را پاسخ می‌دهد. این بازنویسی، با تکیه بر متون اصلی و تحلیل‌های ارائه‌شده، به زبانی فصیح و متین، مفاهیم را برای مخاطبان آشنا به عرفان نظری روشن می‌سازد.

بخش یکم: پاسخ به شبهات در باب مظهر کامل

آغاز پاسخ‌گویی به شبهات

متن با این عبارت آغاز می‌شود:

أَقُولُ: هَذَا شُرُوعٌ فِي دَفْعِ تِلْكَ الشُّبَهِ عَلَى التَّرْتِيبِ.

شارح در این بخش، که در ادامه فصل ۵۲ (صفحه ۲۱۸) قرار دارد، به پاسخ‌گویی به شبهات مطرح‌شده از فصل ۴۴ (صفحه ۱۸۴) می‌پردازد. این شبهات، که طی هشت فصل طرح شده‌اند، به ضرورت مظهر کامل و صلاحیت انسان برای این مقام می‌پردازند. با این حال، فقدان نظم منطقی در طرح اشکالات و پاسخ‌ها، فهم را دشوار ساخته است. شارح، گرچه ادعای ترتیب در پاسخ‌گویی دارد، اما نتوانسته نقیصه ساختاری کتاب را برطرف سازد. این بخش، با بازسازی منطقی، به تبیین شبهات و پاسخ‌های آن‌ها می‌پردازد، گویی که عارفی در پی گشودن گره‌های معرفتی است و راه را برای سالکان هموار می‌کند.

نقد ساختار غیرمنظم کتاب

متن ادامه می‌دهد:

لَمْ يَكُنْ نَظْمٌ مَنْطِقِيٌّ فِي طَرْحِ الْأَشْكَالِ وَالْجَوَابِ.

کتاب در ارائه اشکالات و پاسخ‌ها از نظم منطقی برخوردار نیست، که این امر به تکرار یا اجمال در پاسخ‌گویی منجر شده است. به‌جای طرح هر اشکال و پاسخ آن به‌صورت جداگانه، اشکالات به‌صورت پراکنده مطرح شده و پاسخ‌ها بدون ارجاع دقیق به اشکالات ارائه گردیده‌اند. این پراکندگی، چونان پرتوهای نور شکسته در آینه‌ای ترک‌خورده، فهم مخاطب را مشوش می‌سازد.

پیشنهاد ترتیب منطقی برای بحث

متن پیشنهاد می‌دهد:

كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُثْبِتَ الظُّهُورَ أَوَّلًا، ثُمَّ يُبَيِّنَ عَدَمَ إِمْكَانِيَّةِ الْعَقْلِ أَوِ الْعَالَمِ لِلْمَظْهَرِيَّةِ.

برای انسجام بحث، ابتدا باید ضرورت ظهور اثبات شود، سپس عدم صلاحیت عقل اول، تعین علمی یا عالم کبیر برای مظهر کامل بودن بررسی گردد و در نهایت، صلاحیت انسان به‌عنوان مظهر کامل اثبات شود. این ترتیب، چونان نقشه‌ای دقیق، مسیر معرفت را برای سالک روشن می‌سازد و از پراکندگی ذهنی جلوگیری می‌کند.

شبهه عدم صلاحیت انسان

متن شبهه را چنین بیان می‌کند:

الشُّبْهَةُ الْقَائِلَةُ بِعَدَمِ صَلَاحِيَّةِ الْإِنْسَانِ لِأَنْ يَكُونَ مَظْهَرًا كَامِلًا.

شبهه اصلی بر این ادعا استوار است که انسان صلاحیت مظهر کامل بودن را ندارد و موجوداتی چون عقل اول یا عالم کبیر شایسته‌ترند. این شبهه، گویی سایه‌ای است که بر نور حقیقت انسان افکنده شده و نیازمند رفع است.

اولویت سایر تعینات بر انسان

متن ادامه می‌دهد:

اسْتِحْقَاقِيَّةُ غَيْرِهِ مِنَ التَّعَيُّنِ الْعِلْمِيِّ وَالْعَقْلِ الْأَوَّلِ وَالْعَالَمِ الْكَبِيرِ لِتِلْكَ الْمَظْهَرِيَّةِ أَكْثَرُ.

ادعا شده است که تعین علمی به دلیل قرب به ذات الهی، عقل اول به دلیل تجرد، و عالم کبیر به دلیل گستردگی و عدم محدودیت، برای مظهر کامل بودن شایسته‌ترند. این ادعا، چونان گزینشی نادرست از میان جواهرات وجود، انسان را از مقام شامخ خود فرو می‌کاهد.

بخش دوم: تبیین صلاحیت انسان به‌عنوان مظهر کامل

جامعیت انسان در همه عوالم

متن در پاسخ به شبهات می‌گوید:

الْإِنْسَانُ جَامِعٌ بَيْنَ جَمِيعِ الْعَوَالِمِ… عَيْنِيَّةٍ وَعِلْمِيَّةٍ وَعَقْلِيَّةٍ وَمِثَالِيَّةٍ وَنَاسُوتِيَّةٍ.

انسان، به دلیل جامعیت میان همه عوالم (عینی، علمی، عقلی، مثالی و ناسوتی)، شایسته‌ترین موجود برای مقام مظهر کامل است. برخلاف عقل اول که به تجرد محدود است یا عالم کبیر که فاقد جامعیت ذاتی است، انسان چونان آینه‌ای تمام‌نما، همه مراتب وجودی را در خود منعکس می‌سازد.

کون جامع به‌عنوان مظهر کامل

متن ادامه می‌دهد:

الْمَظْهَرُ الْكَامِلُ عِبَارَةٌ عَنِ الْكَوْنِ الْجَامِعِ.

مظهر کامل همان کون جامع است که همه مراتب وجودی را در بر می‌گیرد. کون جامع، چونان دریایی بی‌کران، همه تعینات و ظهورات را در خود جای داده و مقید به هیچ مرتبه‌ای نیست.

وسعت کون جامع

متن می‌افزاید:

الْكَوْنُ الْجَامِعُ… أَوْسَعُ الْأَكْوَانِ.

کون جامع، وسیع‌ترین کون‌هاست و مقید به ظهور یا تعین خاصی نیست. این وسعت، چونان آسمانی بی‌انتها، همه مراتب وجودی را در بر می‌گیرد و از هر محدودیتی فراتر می‌رود.

کون جامع و اسمای حسنی

متن ادامه می‌دهد:

نَحْنُ أَسْمَاءُ الْحُسْنَى نَزَلُونَا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ.

کون جامع مظهر اسمای حسنی است که از مقام ربوبیت الهی تنزل یافته‌اند. این تنزل، چونان فروچکیدن قطره‌ای از اقیانوس بی‌کران الهی، ظهور اسما در ظرف کون جامع است، نه جدایی از ذات حق.

عدم وجود ماسوی‌الحق در عرفان

متن می‌گوید:

لَا مَا سِوَى الْحَقِّ فِي الْعِرْفَانِ.

در عرفان نظری، هیچ‌چیز جز حق وجود ندارد و همه مظاهر، ظهورات حق‌اند. این اصل، چونان نوری که همه سایه‌ها را محو می‌کند، ماسوی‌الحق را در نگاه عارف بی‌معنا می‌سازد.

بخش سوم: انسان و جایگاه او در نشئات وجودی

کون جامع و لا تعین

متن ادامه می‌دهد:

الْكَوْنُ الْجَامِعُ… يَشْمَلُ اللَّا تَعَيُّنَ.

کون جامع شامل لا تعین است و در همه عوالم، حتی بدون اسم و رسم، ظهور می‌یابد. لا تعین، چونان ذات بی‌صورت حق، در کون جامع متجلی است و انسان را به‌عنوان مظهر کامل معرفی می‌کند.

احاطه کون جامع بر مظاهر

متن می‌افزاید:

الْكَوْنُ الْجَامِعُ… حَاصِرٌ لِجَمِيعِ الْمَظَاهِرِ فِي سَائِرِ الْمَرَاتِبِ.

کون جامع همه مظاهر را در تمام مراتب وجودی در بر می‌گیرد. این احاطه، چونان دایره‌ای بی‌انتها، هیچ ظهوری را خارج از خود نمی‌گذارد.

نشئه انسانی و نشئه عنصری

متن ادامه می‌دهد:

الْمَظْهَرُ الْكَامِلُ هُوَ النَّشْئَةُ الْعُنْصُرِيَّةُ الْإِنْسَانِيَّةُ لَا غَيْرُ.

مظهر کامل، نشئه انسانی است که نشئه عنصری (ناسوت) را نیز در بر می‌گیرد، اما به آن محدود نیست. نشئه انسانی، چونان رودی که همه جویبارها را در خود جمع می‌کند، همه مراتب را در بر دارد.

تمایز نشئه عنصری و نشئه انسانی

متن می‌گوید:

النَّشْئَةُ الْعُنْصُرِيَّةُ غَيْرُ النَّشْئَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ.

نشئه عنصری (ناسوت) از نشئه انسانی متمایز است، زیرا نشئه انسانی همه عوالم را در بر می‌گیرد، در حالی که نشئه عنصری تنها پایین‌ترین مرتبه ظهور است. این تمایز، چونان تفاوت میان دریا و قطره‌ای از آن، جایگاه والای انسان را نشان می‌دهد.

خلقت انسان از خاک

متن به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره می‌کند:

خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ

او را از خاک آفرید (سوره آل عمران، آیه ۵۹).

خلقت انسان از خاک، نه به معنای وابستگی او به خاک، بلکه نشان‌دهنده آن است که خاک نیز از انسان نشأت گرفته است. انسان، چونان مقسم همه مظاهر، خاک را در خود در بر دارد و آن را متجلی می‌سازد.

عظمت انسان در نشئه ناسوتی

متن ادامه می‌دهد:

النَّشْئَةُ النَّاسُوتِيَّةُ… تُظْهِرُ عَظَمَةَ الْإِنْسَانِ.

نشئه ناسوتی، به دلیل پایین‌ترین مرتبه بودن، عظمت انسان را در توانایی تنزل به آن نشان می‌دهد. انسان، چونان پرنده‌ای که از اوج آسمان به زمین فرو می‌آید، در این تنزل عظمت خود را آشکار می‌سازد.

انسان و اسفل سافلین

متن به آیات قرآن کریم استناد می‌کند:

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ * ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ

ما انسان را در نیکوترین صورت آفریدیم، سپس او را به پایین‌ترین مراتب بازگرداندیم (سوره تین، آیات ۴-۵).

انسان، به دلیل جامعیت، می‌تواند به اسفل سافلین تنزل یابد، و این توانایی، چونان نشانه‌ای از قدرت بی‌مانند او، مختص انسان است.

بخش چهارم: انسان کامل و ظهورات او

تحقق انسان در همه مراتب

متن ادامه می‌دهد:

الْإِنْسَانُ يَتَحَقَّقُ بِحَقَائِقَ مُتَنَوِّعَةٍ.

انسان، برخلاف ملائکه یا جن، می‌تواند در همه مراتب، حتی ناسوت، تحقق یابد. این تحقق، چونان نقشی که بر همه بوم‌های وجود ترسیم می‌شود، انسان را از سایر موجودات متمایز می‌سازد.

جامعیت انسان در همه نشئات

متن می‌افزاید:

الْإِنْسَانُ… يَشْمَلُ جَمِيعَ النَّشْئَاتِ.

انسان همه نشئات (علمی، عینی، عقلی، مثالی و ناسوتی) را در خود دارد. این جامعیت، چونان کتابی که همه علوم را در خود جای داده، انسان را به‌عنوان مظهر کامل معرفی می‌کند.

تمایز انسان کامل و ظهورات ناسوتی

متن ادامه می‌دهد:

الْإِنْسَانُ الْكَامِلُ… غَيْرُ الظُّهُورَاتِ النَّاسُوتِيَّةِ.

انسان کامل، که کون جامع است، از ظهورات ناسوتی (مانند علی بن ابی‌طالب یا خاتم‌النبیین) متمایز است. انسان کامل، چونان خورشیدی است که پرتوهایش در ظهورات ناسوتی تجلی می‌یابد، اما به آن‌ها محدود نمی‌شود.

وحدت نور و کثرت ظهورات

متن می‌گوید:

نَفْسُهُ نَفْسِي وَنَفْسِي نَفْسُهُ… النُّورُ وَاحِدٌ وَالْأَنْوَارُ مُتَفَاوِتَةٌ.

وحدت میان انسان کامل و ظهوراتش، مانند علی بن ابی‌طالب و خاتم‌النبیین، در حقیقت نور واحد است، اما ظهورات در ناسوت متکثرند. این وحدت و کثرت، چونان نوری است که در آینه‌های گوناگون به رنگ‌های مختلف منعکس می‌شود.

انسان کامل و مفاتیح‌الغیب

متن ادامه می‌دهد:

أَنَا مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ… وَعَالِمٌ بِمَا كَانَ وَمَا يَكُونُ.

انسان کامل، به دلیل قرب به کون جامع، مفاتیح‌الغیب و عالم به ما کان و ما یکون است. این علم، چونان کلیدی است که همه خزاین هستی را می‌گشاید و انسان را به درک کل هستی قادر می‌سازد.

بخش پنجم: انسان و وحدت با عالم

عالم به‌عنوان ظهور انسان

متن می‌افزاید:

الْعَالَمُ… ظُهُورُ الْإِنْسَانِ.

عالم ظهور انسان است، همان‌گونه که انسان ظهور حق است. انسان، چونان مقسم همه مظاهر، عالم را در خود منعکس می‌سازد و عالم در طول ظهور حق قرار دارد.

عدم محدودیت انسان به ظهورات

متن در پایان می‌گوید:

الْإِنْسَانُ… غَيْرُ مَقْيُودٍ بِالظُّهُورَاتِ.

انسان، به‌عنوان کون جامع، مقید به ظهورات نیست، گرچه از آن‌ها بریده نیز نیست. این عدم محدودیت، چونان آسمانی است که همه ستارگان را در بر می‌گیرد، اما به هیچ‌یک محدود نمی‌شود.

جمع‌بندی

بخش هفدهم از تمهید القواعد، با پاسخ‌گویی به شبهات عدم صلاحیت انسان برای مظهر کامل بودن، جایگاه انسان را به‌عنوان کون جامع تبیین می‌کند. کون جامع، چونان آینه‌ای تمام‌نما، همه مراتب وجودی را در بر می‌گیرد و انسان، به دلیل جامعیت، شایسته‌ترین مظهر برای این مقام است. شبهات مطرح‌شده درباره اولویت عقل اول یا عالم کبیر با تبیین جامعیت انسان و توانایی او در تنزل به نشئه ناسوتی پاسخ داده شده است. آیات قرآن کریم، مانند «خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ» و «رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ»، بر عظمت انسان در توانایی تنزل و جامعیت او تأکید دارند. این بخش، با بازسازی منطقی بحث و رفع ابهامات ناشی از ساختار غیرمنظم کتاب، زمینه را برای درک عمیق‌تر مفهوم کون جامع و جایگاه انسان در عرفان نظری فراهم می‌سازد.