متن تحقیق

انسان کامل: تبیین جایگاه نشئه انسانی در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۷۰)

دیباچه

کتاب تمهید القواعد، اثر گران‌سنگ صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، یکی از آثار برجسته عرفان نظری است که به کاوش در مفاهیم بنیادین وحدت وجود و جایگاه انسان به‌عنوان مظهر اتم الهی می‌پردازد. این اثر با نگاهی عمیق و استدلالی، انسان را چونان آیینه‌ای تمام‌نما معرفی می‌کند که تمامی مراتب وجود را در خود بازمی‌تاباند. در این نوشتار، با تمرکز بر جلسه یکصد و هفتادم از شرح این کتاب، به تبیین جایگاه نشئه انسانی به‌عنوان مقسم تمامی مراتب وجود و مظهر کامل اسما و صفات الهی پرداخته می‌شود. هدف این است که با زبانی روشن و استدلالی، مفاهیم پیچیده عرفانی به گونه‌ای ارائه گردد که چونان نوری درخشان، حقیقت را برای جویندگان معرفت روشن سازد.

بخش نخست: نشئه انسانی به‌مثابه مقسم مراتب وجود

مفهوم نشئه انسانی و تمایز آن از نشئه عنصری

در عرفان نظری، نشئه انسانی جایگاهی بی‌همتا دارد، زیرا این نشئه به‌عنوان مقسم تمامی مراتب وجود معرفی می‌شود. برخلاف نشئه عنصری که تنها یکی از مراتب وجود است، نشئه انسانی چونان درختی تناور تمامی شاخه‌های وجود را در خود گرد می‌آورد. این تمایز در متن تمهید القواعد چنین بیان شده است:

وأما المرتبة الرابعة التي هي النشأة العنصریة الإنسانیة ویوجد فیها جمیع ما في هذه المراتب

ترجمه: و اما مرتبه چهارم که همان نشئه عنصریه انسانیه است، در آن تمامی آنچه در این مراتب وجود دارد، یافت می‌شود.

این عبارت، اگرچه در ظاهر نشئه انسانی را با نشئه عنصری یکی می‌انگارد، در تبیین دقیق‌تر نشان می‌دهد که انسان به‌مثابه مقسم، فراتر از مراتب خاص چون عقل، مثال یا ناسوت است. انسان چونان دریایی بی‌کران است که تمامی رودهای وجود در آن گرد می‌آیند و هیچ مرتبه‌ای از او جدا نمی‌ماند. این جامعیت با آیه شریفه لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ (تین: ۴) هم‌خوانی دارد که می‌فرماید: «به‌راستی انسان را در نیکوترین قوام آفریدیم». این آیه بر کمال ذاتی انسان دلالت دارد که او را از سایر موجودات متمایز می‌سازد.

مقسم در برابر قسم و قسیم

در منطق عرفانی، مقسم چونان کلیتی است که تمامی اقسام را در بر می‌گیرد، بی‌آنکه خود یکی از آن‌ها باشد. برای مثال، در زبان‌شناسی، «کلمه» مقسم است و «اسم»، «فعل» و «حرف» اقسام آن هستند. به همین ترتیب، انسان به‌عنوان مقسم، تمامی مراتب وجود را در بر می‌گیرد، اما خود یکی از این مراتب نیست. این مفهوم در متن اصلی چنین تبیین شده است:

فالإنسان النشأة الکاملة جامعة مقسم الأقسام، لا یقال لها رابعة

ترجمه: پس انسان، نشئه‌ای کامل و جامع است که مقسم اقسام است و به آن مرتبه چهارم گفته نمی‌شود.

این بیان نشان می‌دهد که انسان، چونان خورشیدی در مرکز عالم وجود، تمامی مراتب را در خود متحد می‌سازد و فراتر از تقسیم‌بندی‌های مرتبه‌ای قرار می‌گیرد. این جامعیت، انسان را به آیینه‌ای تمام‌نما برای انعکاس اسما و صفات الهی تبدیل می‌کند.

بخش دوم: جامعیت انسان در برابر نقصان سایر عوالم

نقصان عوالم دیگر در برابر وحدت کلی انسان

متن تمهید القواعد تأکید دارد که عالم اعیان ثابته، عقل و عالم کبیر نمی‌توانند مظهر کامل الهی باشند، زیرا فاقد وحدت کلی و جامعیت هستند. در مقابل، انسان به دلیل لابشرط بودن، تمامی مراتب وجود را در خود جمع کرده و وحدت کلی را متجلی می‌سازد. این مفهوم با آیه شریفه سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ (فصلت: ۵۳) هم‌راستاست که می‌فرماید: «به‌زودی آیات خود را در آفاق و در نفوسشان به آن‌ها نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که او حق است».

این آیه بر این حقیقت تأکید دارد که انسان، چونان عالمی کبیر، تمامی حقایق الهی را در خود منعکس می‌کند. عالم عقل به دلیل تجرد، از مراتب مادون محروم است و عالم کبیر به دلیل تجزیه به اجزای متفرق، فاقد وحدت است. اما انسان، چونان پلی میان آسمان و زمین، تمامی این مراتب را در خود متحد می‌سازد.

کون جامع و تجلی اسما و صفات

مفهوم کون جامع، که در متن به‌عنوان وجود کلی انسانی تعریف می‌شود، تمامی مظاهر (از جمله افراد سعید و شقی) را در بر می‌گیرد. این مفهوم در پاسخ به اشکالی مطرح می‌شود که آیا انسان می‌تواند مظهر تمامی اسما و صفات الهی باشد، در حالی که افراد عادی تنها بخشی از اسما را متجلی می‌کنند و حتی کاملین (انبیا و اولیا) تنها مظهر اسمای کمالی هستند و نه اسمای اضلالی. متن چنین پاسخ می‌دهد:

فإن للحقیقة الساریة في الکل الظاهرة بالکل لها في هذه النشأة الجامعة نوعین من الإدراک

ترجمه: حقایقی که در همه چیز ساری است و به تمامی ظاهر است، در این نشئه جامع (انسانی) دو نوع ادراک دارد.

این دو نوع ادراک عبارت‌اند از: ادراک اجمالی، که در آن حق تعالی ذات خود را به‌صورت کلی در کون جامع می‌بیند، و ادراک تفصیلی، که در آن حق در هر مظهر به قدر ظرفیت آن مظهر متجلی می‌شود. این مفهوم با آیه شریفه هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ (حدید: ۴) هم‌خوانی دارد که می‌فرماید: «او با شماست هر کجا که باشید». این معیت قیومی، حضور حق را در تمامی مظاهر نشان می‌دهد، اما انسان به دلیل جامعیت، مرآتی تمام‌نما برای این تجلی است.

بخش سوم: پاسخ به اشکالات و تبیین احدیت جمع‌الجمع

اشکال به جامعیت انسان و پاسخ آن

یکی از اشکالات مطرح‌شده در متن این است که انسان نمی‌تواند مظهر تمامی اسما و صفات الهی باشد، زیرا هیچ فرد انسانی به‌تنهایی تمامی اسما را متجلی نمی‌سازد. پاسخ این اشکال در مفهوم کون جامع نهفته است:

فإن الحقیقة الساریة في الکل الظاهرة بالکل تدرك فی شان جامع من حیث ذاتها إدراکاً اجمالیاً

ترجمه: حقیقت ساری در همه چیز که به تمامی ظاهر است، در شأن جامع از حیث ذات خود به‌صورت اجمالی ادراک می‌شود.

این پاسخ نشان می‌دهد که کون جامع، به‌عنوان ظرف تمامی مظاهر، تمامی اسما و صفات الهی را در خود جمع می‌کند. افراد انسانی، هر یک به قدر ظرفیت خود، بخشی از این اسما را متجلی می‌سازند، اما کون جامع به‌صورت کلی تمامی آن‌ها را در بر می‌گیرد. این مفهوم چونان آیینه‌ای است که هر جزء آن بخشی از حقیقت را نشان می‌دهد، اما کل آیینه تمامی حقیقت را بازمی‌تاباند.

احدیت جمع‌الجمع و کمال انسانی

انسان به دلیل دارا بودن احدیت جمع‌الجمع، که وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت است، مظهر تام الهی است. این مقام، که فراتر از هر مرتبه‌ای است، در متن چنین توصیف شده است:

لا یتصور علیها المزید

ترجمه: بر این (احدیت) چیزی افزوده نمی‌شود.

این عبارت بر کمال مطلق انسان دلالت دارد که چونان قله‌ای رفیع، تمامی مراتب وجود را در خود جای داده و هیچ کمبودی بر آن متصور نیست. انسان، چونان کتابی الهی است که تمامی کلمات حقیقت در آن نگاشته شده و هیچ حرفی از آن فروگذار نشده است.

بخش چهارم: ضرورت شفافیت در بیان عرفانی

پرورش زبان عرفان برای فهم همگانی

یکی از نکات برجسته در متن، تأکید بر ضرورت بیان شفاف و منطقی در عرفان است. عرفان، چونان جویباری زلال، باید چنان روان و روشن باشد که حقیقت را برای همه جویندگان، حتی کسانی که از منظر اعتقادی متفاوت‌اند، آشکار سازد. این مفهوم با آیه شریفه وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ (نمل: ۱۴) هم‌خوانی دارد که می‌فرماید: «و آن را انکار کردند درحالی‌که نفوسشان به آن یقین داشت». این آیه نشان می‌دهد که حقیقت عرفانی، حتی برای کسانی که آن را انکار می‌کنند، قابل‌فهم است، مشروط بر آنکه با زبانی روشن بیان شود.

نقصان عبارات و نیاز به تصحیح

متن به برخی ابهامات در عبارات تمهید القواعد اشاره دارد، به‌ویژه خلط میان قسم، قسیم و مقسم. برای مثال، برابر انگاشتن نشئه عنصری با نشئه انسانی، ابهامی است که نیازمند تصحیح است. این نکته نشان می‌دهد که علم دینی، چونان گوهری گران‌بها، نیازمند صیقل و پالایش است تا درخشش آن به تمامی آشکار شود.

والإنسان مقسم لا قسم

ترجمه: انسان مقسم است، نه قسم.

این عبارت بر ضرورت تمایز میان انسان به‌عنوان مقسم و مراتب خاص وجود تأکید دارد. انسان، چونان کلیتی جامع، نمی‌تواند به یکی از مراتب فروکاسته شود، بلکه تمامی آن‌ها را در خود متحد می‌سازد.

جمع‌بندی

کتاب تمهید القواعد با تبیین جایگاه بی‌همتای انسان به‌عنوان مظهر اتم الهی، گامی بلند در عرفان نظری برداشته است. نشئه انسانی، به دلیل جامعیت لابشرط و دارا بودن احدیت جمع‌الجمع، تنها موجودی است که تمامی مراتب وجود را در خود گرد آورده و مرآتی تمام‌نما برای تجلی اسما و صفات الهی است. تمایز میان نشئه انسانی و نشئه عنصری، و تأکید بر مقسم بودن انسان، از نکات کلیدی این اثر است که آن را از دیگر آثار عرفانی متمایز می‌سازد. بااین‌حال، برخی ابهامات در عبارات، نظیر خلط میان قسم و مقسم، نیازمند بازنگری است تا استدلال‌ها شفاف‌تر شوند. انسان، چونان آیینه‌ای که تمامی حقایق الهی را بازمی‌تاباند، در مرکز عالم وجود ایستاده و با معیت قیومی حق، تمامی مراتب را در خود متحد می‌سازد. این نوشتار، با الهام از آیات قرآن کریم و استدلال‌های عرفانی، کوشیده است تا این حقیقت را چونان نوری درخشان برای جویندگان معرفت روشن سازد.