متن تحقیق

تجرد نفس ناطقه انسانی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه: جایگاه باب ششم در ساختار اسفار اربعه

کتاب الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة دارای چهار مقطع کلی است که هر یک، سفری از سفرهای چهارگانه عقل و روح را نمایندگی می‌کند. مقطع نخست، امور عامه است که در سه جلد ابتدایی، مبانی کلی فلسفی و دقائق ظریف حکمت متعالیه در آن عنوان شده است. مقطع دوم، جوهر و عرض و امور طبیعی است. مقطع سوم، الهیات به معنای اخص، یعنی تشخص و عنوان شخصی است؛ همان امور عامه در الهیات به معنای اخص، بحث از حق است که حق، وجود عامه در چهره خاص است، چنان‌که وجود، حق در عنوان عام است. مقطع چهارم، بخش معاد و انسانیت انسان، سرنوشت انسان و رجوع آدمی است که از مبدأ تا معاد دنبال می‌شود: «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» (بقره: ۱۵۶) — ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.

در بخش معاد، ابتدا عناوین چهارگانه — جسم، ماده، صورت مادی — موضوع کمالات نفوس نباتی، حیوانی و انسانی قرار می‌گیرد که هر یک، استکمال یکدیگرند با حفظ این بیان که هرچه بالاتر رود، تجردش افزون‌تر شود. هر یک از این مراتب سه‌گانه نفس، نوعی تجرد دارد تا نفس انسانی که تجرد تام، حقیقی و کلی دارد.

بخش اول: ساختار معاد در اسفار و بدایت انسان‌شناسی

بدایات معاد: از ماده تا نفوس ثلاثه

در بدایت بحث معاد، ماده و جسم تا نفوس ثلاثه (نباتی، حیوانی، انسانی) به طور کلی و به لحاظ قوا و آثار بیان شده است. در باب چهارم، خصوصیت قوای ظاهری انسان — چشم، گوش، حواس — دنبال گردید. در باب پنجم، قوای باطنی — حس مشترک، حافظه، متفکره، خیال، وهم — و تجرد برزخی آنها پیگیری شد. تمامی این بدایات، مبادی انسان است که نفس ناطقه انسانی، مستکمل تمام کمالات مادون به نحو لبی است.

نفس انسانی چیزی از عالم فروگذار نمی‌کند؛ گذشته از آنکه هرچه در عالم هست، به بیانی که فرمودند، خود بدن آدمی است و اجزا، شرایط و آثار حقیقت آدمی است.

نفس انسانی: جمع کمالات و تجرد تام

در انسان، آن که حقیقت دارد، نفس انسانی است؛ نفس ناطقه انسانی که دو چهره می‌تواند داشته باشد: چهره عملی و چهره نظری. هر دو متفرع بر یکدیگرند؛ چهره عملی متفرع بر نظری است — تا نداند، نمی‌تواند انجام دهد — و دانستن، علت استکمال دیگری می‌شود. دانستن عمل می‌آورد و عمل، دانش به دنبال دارد. بنابراین، نفس آدمی به سیر نظری و عملی در استکمال است: دانش، علت عمل؛ عمل، علت دانستن و یقین؛ و این سیر پی‌درپی تا کمال انسان پیش می‌رود.

«النفس فی وحدتها کل القوی» — نفس در وحدت خود، همه قوا است.

بخش دوم: تجرد نفس: مسئله‌ای حیاتی در سیر انسانی

اهمیت تجرد نفس در سیر و سفر آدمی

بحث تجرد نفس، جزء اجزای اصلی و بلکه اصل یک نوع بحث کلی است. حتی بیان «نفس انسانی مستجمع تمام کمالات» یا «النفس فی وحدتها کل القوی» متفرع بر تجرد نفس است. آیا نفس انسانی مجرد است یا مادی؟ این پرسش، حیاتی برای سیر و سفر آدمی است.

آرای مختلف در باب نفس

متکلمین: قدیم و مجرد جز حق نیست. بقیه حادث و مادی‌اند. حتی ملائکه، ماده لطیف دارند.

رد کبرای متکلمین

قدیم بودن یا مجرد بودن، ملاك غنای ذاتی یا وجوب نیست. وجوب ذاتی، ملاك است. قدیم بودن، یعنی فقرش قدمت دارد. مجرد امکاني، با امکان سازگار است. بنابراین، تجرد با امکان منافات ندارد.

بخش سوم: باب ششم — بدایت قوای انسانی و زمینه معاد

باب ششم، بدایت قوای انسانی را از ماده تا نفوس ثلاثه و قوای آنها دنبال می‌کند. تمامی اینها، زمینه تحقق انسان و نفس ناطقه است. نفس انسانی، بدایت سیر انسان در آخرت است. بحث تجرد نفس، موضوع سیر معاد است.

دو طریق در اثبات تجرد

• طریق سلوک و عرفان: سالک، نفس را زيارت کند، از بدن رها شود: «موتوا قبل أن تموتوا» — مرگ اختیاری.
• طریق حکمی: برهان عقلی — اثبات علمی، نه ارائه مصداق.

نوم اختیاری → یقظه اختیاری → موت اختیاری

عارف، خواب و بیداری در اختیار دارد؛ نه چرتش می‌گیرد و نه بی‌اختیار می‌خوابد.

بخش چهارم: فصل اول — نفي مادیت نفس در سه مرتبه

عنوان فصل

في أن النفس الناطقة ليست بجسم ولا مقدار ولا منطبعة في مقدار

حجه أولى: إدراك الكليات

نفي الحالات الثلاث

1. جسم: له طول، عرض، عمق → منقسم → محال للكلي
2. مقدار (سطح): طول وعرض → منقسم → محال
3. منطبعة في مقدار (نقطة): نهاية الخط → لا مقدار له، لكن موضوعه مقدار است

تفصيل النقطة (الطرف غير المنقسم)

نتيجة: الكلي لا يمكن أن يوجد في طرف غير منقسم منه (نقطة)، لا بالحلول ولا بالانطباع.

جمع‌بندی نهایی: تجرد عقلي تام و جرمانية الحدوث

• تجرد عقلي ≠ تجرد برزخي
• جرمانية الحدوث، روحانية البقاء
• تجرد، أساس معاد روحاني

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ