متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش دهم: ادراک ذات در انسان و حیوان؛ تحلیل تطبیقی نفس‌شناسی صدرایی و سینوی

مقدمه

این بخش به بررسی عمیق یکی از پیچیده‌ترین مباحث نفس‌شناسی در فلسفه اسلامی اختصاص دارد: ادراک ذات نفس در انسان و حیوان. بحث با سؤال بنیادینی آغاز می‌شود که آیا حیوان نیز همچون انسان، ذات خویش را ادراک می‌کند؟ و اگر آری، پس تمایز نفس انسانی از نفوس حیوانی در چیست؟ این پرسش، نه تنها به تمایز میان انسان و حیوان، بلکه به مراتب ادراک، تجرد نفس، و حتی معاد و حشر موجودات بازمی‌گردد. در این میان، دو دیدگاه برجسته ابن‌سینا و ملاصدرا در کشاکش منطقی و عرفانی قرار می‌گیرند تا حقیقت ادراک ذاتی روشن گردد.

۱. صورت‌بندی سؤال سائل و پاسخ اولیه مجیب

سائل بحث را از ادراک انسان نسبت به ذات خویش به ادراک حیوان می‌کشاند و می‌گوید: اگر انسان علم به ذات خویش دارد و علمش عین ذات اوست، پس حیوان نیز که به سوی ملايم طبع خویش حرکت می‌کند و نفع و ضرر را ادراک می‌نماید، ناگزیر ادراک ذات خویش را نیز داراست. این ادراک نمی‌تواند کلی باشد، زیرا کلیت از آنِ انسان است؛ پس جزئي است. حال، چگونه می‌توان گفت که نفس انسانی مجرد است، در حالی که با ماده آمیخته است؟ آیا نمی‌توان گفت انسان نیز همچون سایر حیوانات است؟

مجیب در پاسخ، تمایز بنیادینی میان ادراک انسانی و حیوانی برقرار می‌کند:

۲. نقد سائل بر پاسخ مجیب و استمرار مناقشه

سائل رها نمی‌کند و می‌پرسد: چه اشکالی دارد که انسان نیز همچون حیوانات، ادراک ذات را به قوه وهم انجام دهد؟ مجیب پاسخ می‌دهد: اگر ادراک انسان وهمی بود، نمی‌توانست کلیات را ادراک کند؛ در حالی که انسان مدرِک کلیات است.

در اینجاست که ملاصدرا با ابن‌سینا درگیر می‌شود و می‌گوید: ما نمی‌پذیریم که حیوان ادراک ذات ندارد. قوه واهمه نیز تجرد خیالی دارد، هرچند تجرد عقلی نه. حیوان نیز ادراک خویش می‌کند، اما در ذات خیالی خویش، نه ذات مجرد انسانی.

۳. تحلیل روان‌شناختی و عرفانی مراتب ادراک

بحث از ابزار فلسفی فراتر می‌رود و به مسائل روان‌شناختی و عرفانی می‌رسد. حیوان ادراک خویش می‌کند، اما نه در غیر خویش، که به آلت؛ بلکه مدرَک خویش است به خویشتن، اما خویشتن او فاقد تجرد کلی است.

در انسان نیز همین‌گونه است: همه انسان‌ها ذات خویش را به تجرد ادراک نمی‌کنند. هنگامی که می‌گویند «من»، در ذهنشان صورت می‌آید: «من با این قد و قامت، با این شناسنامه، با این پدر و مادر، با این اموال و فرزندان». منِ مجرد به ذهنشان نمی‌آید.

حیوانات نیز با یکدیگر متفاوت‌اند. نمی‌توان گفت همه حمارها در یک حدند. نوعیت دارند، اما شخصیت‌ها مختلف است. میمون با حمار، بقر، کرم و سوسک یکسان نیست. ادراکشان از خویشتن مساوي نیست.

۴. نقد صدرایی بر ابن‌سینا: دو اشکال بنیادین

۴.۱. اشکال به دلیل ابن‌سینا

ملاصدرا می‌گوید: ابن‌سینا از دلیل دوم (تجرد نفس از ادراک نفسانی) به دلیل اول (تجرد از ادراک کلیات) بازگشت. اما این بازگشت نیست؛ ابن‌سینا فقط فرق ادراک انسان و حیوان را بیان کرد.

۴.۲. اشکال به ادراک حیوان

نفوس حیوانات مدرِک ذوات خویش‌اند، اما ادراکاً خیالیاً، نه به آلت خیال، که به هویات ادراکیه‌شان. این ادراک، تجرد از ابدان طبیعی را ایجاب می‌کند، اما نه از صور خیالی.

۵. معاد، حشر و حق‌طلبی موجودات

همه موجودات محشور می‌شوند: انسان، حیوان، نبات، جماد. «إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» شامل بسیاری از انسان‌های امروز است که به صورت حیوانی محشور می‌شوند.

سنگ می‌گوید: دیوار را نگه داشتم، حقم کجاست؟ حمار می‌گوید: بار بردم، نيم كيلو جو دادند، باقي حق من کجاست؟ همه عباد می‌شوند: من البقر و الغنم، من الزيد و العمر و البكر. الله یحكم بین العباد.

۶. نقد نهایی مستشکل و پاسخ ابن‌سینا

مستشکل می‌گوید: هر مدرِکی با مدرَکش متحد است. حمار نیز ذات مخلوطه خویش را ادراک می‌کند → ذاتش مجرد است. پس فرق با انسان چیست؟

ابن‌سینا پاسخ می‌دهد: مدرِک ذات حمار، قوه واهمه است، نه ذات. اگر واهمه در حمار باشد، ذات حمار در حمار است → مجرد. اگر در غیر باشد، حمار مدرِک ذات خویش نیست.

ملاصدرا اشکال دور را مطرح می‌کند: حیات واهمه از نفس است، ادراک نفس به واهمه است → دور. پاسخ: نفس مقدم بر قواست؛ ادراکش به خویشتن است، نه به واهمه.

نتیجه‌گیری بخش

نمی‌توان موجودات را به کلیت سر برید. انسان نوع واحد نیست؛ تباین ماهوی دارد. حیوانات در یک حد نیستند. ادراک ذات مراتب دارد: نطفه، علقه، مضغه، طفل آدمی، عاقل، عارف. سی سال عرفان خواندی؟ شاید هنوز علقه باشی. شناخت موجودات، ظرافت می‌طلبد. گاه در حیوانات، انسانی خورد می‌شود که در مهارت و زیرکی، کم از دیگران نیست. چشم مار، حکیم است، نه جاهل. حمار بودن، صامت بودن است، نه جهل به خود یا غیر.

جمع‌بندی نهایی

ادراک ذات، دریچه‌ای به سوی تجرد نفس است. انسان با ادراک کلیات، ذات خویش را به تجرد می‌نگرد؛ حیوان در مرتبه خیال می‌ماند. اما مراتب ادراک، نه دوگانه، که طیفی است از نطفه تا عارف. معاد، صحنه حساب همه عباد است — از سنگ تا حمار، از زید تا عمر. حق‌طلبی، قانون خلقت است. و عقل، آنجاست که کفش و کلاه نباشد.