متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: حجت ششم در اثبات تجرد نفس ناطقه انسانی

الحجة السادسة: لو كانت القوة العاقلة جسدانيةً لضعفت في زمان الشيخوخة دائمًا، لكنها لا تضعف في ذلك الزمان دائمًا، فهي غير جسدانية.

این حجت ششم در سلسله ادله پنج‌گانه پیشین، برهانی نوین و استوار در اثبات تجرد نفس ناطقه انسانی است. قوای جسمانی همگی در معرض زوال، ضعف، شدت و فتورند؛ امری بدیهی و مسلم. بنابراین، اگر قوه عاقله نیز جسمانی می‌بود، در دوران کهولت و شيخوخت، ناگزیر از ضعف دائمی می‌گردید، زیرا قوای مادی انسان در این مرحله رو به سستی می‌نهند و هر قوه‌ای که از جنس ماده باشد، به تبع دیگران، تضعیف می‌شود. لیکن مشاهده می‌شود که قوه عاقله در این دوران، کارکرد خود را با قوت و استواری حفظ می‌کند. از این‌رو، نتیجه گرفته می‌شود که قوه عاقله، جسمانی و مادی نیست.

صورت قیاس استثنایی

لو كانت القوة العاقلة جسدانية → لضعفت في زمان الشيخوخة دائمًا
لكنها لا تضعف في ذلك الزمان دائمًا
∴ فهي غير جسدانية

تصحیح نقیض تالی به قیاس شکل سوم

ما يعقل به الشيخ الأشياء → فهو قوة عاقلة
و ليس كلّما يعقل به الشيخ → فإنه تكلّ عند الشيخوخة
∴ فليس كلّ قوة عاقلة → تكلّ عند الشيخوخة

پاسخ به شبهه اول: ضعف گاه‌گاهی در پیری

ممکن است اشکال شود که گاهی در پیری، قوه عاقله نیز دچار اختلال می‌گردد. پاسخ آن است که این ضعف، عارضی و ناشی از عوامل خارجی است:

• اشتغال نفس به تدبیر بدن (درد، بیماری، خستگی)
• قطع رابطه با قوای مادی (ضعف چشم، گوش، حافظه)
• عدم آمادگی شرایط اعدادی (گرسنگی، پرخوری، پريشاني)

مثال: سوارکار ماهری که اسبش لنگ است، نمی‌تواند تند برود؛ اما مهارت او کاسته نشده. اسب، ظرف اعدادی است، نه خود سوارکار.

پاسخ به شبهه دوم: سلامت مغز یا قلب در پیری

ممکن است گفته شود: «بدن فرتوت شد، اما مغز یا قلب سالم ماند، لذا عقل کار می‌کند». این فرض باطل است، زیرا:

• قوای انسان دو دسته‌اند: جوارحی (دست، پا) و جوانحی (حافظه، تخیل).
• قطع جوارح به مغز/قلب آسیب نمی‌زند، اما اختلال جوانح، حتماً به مغز و قلب سرایت می‌کند.
• نبض، بول و عملکرد مغزی، همگی در ارتباطند؛ نمی‌توان گفت «جوانح از بین رفت، اما مغز سالم ماند».

قیاس استثنایی دقیق‌تر

لو كانت الناطقة جسدانية → لكان كلّما عرض للبدن آفة أو مرض أو كلالة → تعرض لها فتور في التعقل
و ليس كذلك كليًا (گاهی تعقل بدون فتور است)
∴ تعقلها ليس بآلة بدنية

رابطه دوسویه نفس و بدن

رابطه نفس و بدن، یک‌طرفه نیست:

• بدن → نفس: ضعف قوای مادی، تعقل را مختل می‌کند.
• نفس → بدن: ضعف بدن، ناشی از انصراف نفس از نشئه مادی به نشئه اخروی است.

مثال فاخر: مانند بقالی که گونی طلا به او می‌دهند؛ کم‌کم دکان را رها می‌کند. نفس ناطقه در سلوک، از ماده منصرف می‌شود → بدن ضعیف می‌گردد → مرگ طبیعی است، نه خاموشی چراغ.

رد دیدگاه اطباء

جمع‌بندی بخش

حجت ششم، با تکیه بر عدم ضعف دائمی قوه عاقله در پیری، تجرد ذاتی آن را اثبات کرد. ضعف گاه‌گاهی، عارضی و ناشی از شرایط اعدادی است. اولیاء الهی حتی بدون قوای مادی، تعقل می‌کنند؛ نشانه‌ای بر تجرد کامل.