متن تحقیق

نوار اسفار

جلد هشتم – برهان بیست و چهارم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: صورت‌بندی برهان تجرد قوه خیالیه

این برهان، که در سیاق مباحث پیشین به عنوان برهان نهم مطرح گردید، اکنون در تداوم استدلال‌های پیشین، بر تجرد قوه خیالیه نیز دلالت دارد. همان‌گونه که قوه عاقله به سبب توانایی در ادراک قوی و ضعیف به صورت همزمان، از ماده و محدودیت‌های جسمانی مبرا دانسته شد، قوه متخیله نیز از همین ویژگی برخوردار است. این قوه، اشیای عظیم را همراه با اشیای حقیر، و حالات شدید را با حالات معتدل، بدون هیچ‌گونه تعارض یا ناتوانی، در ذهن حاضر می‌سازد.

این توانایی، نشان‌دهنده آن است که قوه خیالیه از قیود مادی آزاد است؛ زیرا ماده، به سبب محدودیت مزاجی، نمی‌تواند در یک لحظه، دو حالت متضاد یا متفاوت را در خود جای دهد. اما نفس ناطقه، به سبب تجرد، قادر است از کوه به کاه، و از فلک به ذره گذر کند، گویی از دریای بی‌کران معرفت، قطره‌ای برمی‌دارد و گاه، موجی عظیم را در سینه خود جای می‌دهد.

نتیجه‌گیری بخش نخست

بنابراین، همان برهانی که تجرد قوه عاقله را اثبات کرد، بر تجرد قوه متخیله نیز دلالت دارد. هر دو قوه، از ماده و قیود آن فراتر می‌روند و در عرصه ادراک، نامحدودیت را به نمایش می‌گذارند.

بخش دوم: نقد دیدگاه فخر رازی و پاسخ صدرالمتألهین

فخر رازی و پیروان او، قوه خیالیه را مادی می‌دانند و در برابر این برهان، اشکال می‌کنند که شدت و ضعف، به ادراک بازمی‌گردد، نه به مدرَک. به تعبیر ایشان، آسمان بزرگ است، اما ادراک ما از آن ممکن است ضعیف باشد؛ و ادراک قوی، مانع ادراک ضعیف می‌شود، نه اندازه مدرَک.

مثال می‌آورند: دانشمندی که در ذره‌ای غور می‌کند، گرسنگی و تشنگی را فراموش می‌کند. این استغراق، از شدت ادراک است، نه از عظمت مدرَک. بنابراین، توانایی تصور کوه و کاه، دلیل تجرد نیست.

اما صدرالمتألهین این اشکال را از ریشه رد می‌کند و می‌فرماید: ادراک و مدرَک، دو امر جدای از هم نیستند. بر دو مبنا:

1. مبنای صدرا (علم = صورت حاصله): مدرَک بالذات، همان صورت علمی در نفس است، نه شیء خارجی. بنابراین، قوی بودن مدرَک، به معنای قوی بودن ادراک است. صورت آسمان در خیال، اقوی از صورت خردله است و این تفاوت، در حالات نفس اثر می‌گذارد.
2. مبنای فخر (علم = اضافه): حتی اگر علم را اضافه بدانیم، این اضافه به مضاف‌الیه (مدرَک) وابسته است. پس باز هم شدت و ضعف، به مدرَک بازمی‌گردد.

و نقضی بر فخر وارد می‌کند: اگر گفتی «تخیل الشیء الحقیر ممتنع است»، خودت حقارت را به شیء (مدرَک) نسبت دادی، نه به ادراک. این تناقض در کلام توست.

نتیجه‌گیری بخش دوم

اشکال فخر رازی، ناشی از جداسازی غیرواقعی ادراک و مدرَک است. اما در حقیقت، این دو، یکی‌اند. بنابراین، توانایی قوه خیالیه در ادراک متضادها، دلیل قاطع بر تجرد آن است.

بخش سوم: تحلیل استغراق و رابطه ادراک و مدرَک

استغراق در ادراک، نه نشانه تسلط ادراک بر مدرَک، بلکه نشانه ضعف ادراک در برابر مدرَک سنگین است. مانند کسی که بار سنگین بر دوش دارد و خسته می‌شود، نه از غور در بار، بلکه از ناتوانی در حمل آن.

مثال:

• نخ کردن سوزن: کوچک، اما دشوار است → نیاز به تمرکز (استغراق).
• کشیدن طناب گشاد: بزرگ، اما آسان → بدون استغراق.

و نیز:

• کسی که دو من بار را به زحمت می‌برد، در برابر کسی که ده من را به راحتی حمل می‌کند.
• مطالعه‌ای که برای یکی دو ساعت طول می‌کشد، برای دیگری دو دقیقه.

در همه این موارد، سنگینی و سبکی، به مدرَک بازمی‌گردد، نه به ادراک به صورت مستقل. مدرَک سنگین، ادراک را به استغراق می‌کشاند؛ مدرَک سبک، ادراک را روان می‌سازد.

نتیجه‌گیری بخش سوم

استغراق، پدیده‌ای ثانوی است که از غلبه مدرَک بر ادراک ضعیف سرچشمه می‌گیرد. این تحلیل، جدایی ادراک و مدرَک را باطل می‌سازد و وحدت وجودی آن‌ها را اثبات می‌کند.

بخش چهارم: اشتراک اشکال در عقل و خیال

اگر شدت ادراک را ملاك بدانیم، این اشکال در قوه عاقله نیز جاری است. کسی که در تعقل خداوند غور می‌کند، خود و جهان را فراموش می‌کند. آیا این، دلیل مادی بودن عقل است؟

مثال:

• استغراق در جلال الله → انقطاع از تعقل غیر.
• غرق شدن در عظمت الهی → فراموشی ذات خود، چه رسد به معقولات دیگر.

بنابراین، اشکالی که بر خیال وارد می‌شود، بر عقل نیز وارد است. یا هر دو مادی‌اند (که پذیرفته نیست)، یا هر دو مجردند.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

اشکال فخر، نه تنها خیال را مادی نمی‌سازد، بلکه اگر پذیرفته شود، عقل را نیز مادی می‌کند. این، تناقض در مبنای اوست.

بخش پنجم: برهان دهم – اتحاد مدرِک و مدرَک

در انسان، مدرِک واحد است برای جمیع ادراکات: حس، خیال، عقل. این مدرِک یا مجرد است، یا جسم، یا قوه در جسم.

1. جسم بودن: جسم، وجود کثرتی دارد، نه وحدانی. نمی‌تواند مدرِک یا مدرَک باشد. اگر جسم مدرِک بود، همه اجسام مدرِک می‌بودند.
2. قوه در جسم: قوه نیز تابع جسم است و از محدودیت‌های آن پیروی می‌کند.
3. مفارقت از جسم: تنها راه ممکن، تجرد است.

مثال: سنگ را ادراک می‌کنیم، اما نه جسم سنگ، بلکه صورت مجرد آن. اگر جسم سنگ در ذهن بود، ذهن سنگین می‌شد؛ اما نمی‌شود.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

مدرِک واحد در انسان، نمی‌تواند مادی باشد. بنابراین، نفس ناطقه، مجرد است و این تجرد، شامل همه قوای ادراکیه، از حس تا عقل، می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

این برهان، همچون شمشیری برنده، حجاب ماده را از چهره قوه خیالیه کنار زد و تجرد آن را، همردیف با عقل، اثبات کرد. نفس ناطقه، گاه کوه می‌شود و گاه کاه؛ گاه از دروازه نمی‌گذرد و گاه از سوراخ سوزن عبور می‌کند. این تحول و نامحدودیت، نشانی از تجرد است. ماده، در بند مزاج و محدودیت است؛ اما نفس، در آسمان بی‌کران معرفت پرواز می‌کند.

و این، همان حقیقتی است که صدرالمتألهین، با استدلال‌های منطقی و شهود عرفانی، به اثبات رساند: نفس، مجرد است و قوای ادراکیه آن، از ماده مبرا.