متن تحقیق

نوار اسفار

جلد هشتم – شماره ۳۶

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

بحث حدوث و قدم نفس ناطقه انسانی، از دیرباز در کانون تأملات فلسفی و کلامی قرار داشته و به مثابه دریایی ژرف، لایه‌های پنهان وجود آدمی را در بر گرفته است. در این مجال، حجت ابوالبركات بغدادی استدلالی بر حدوث نفس اقامه می‌کند که بر دو رکن استوار است: نفی تناسخ و نفی تعطیل. آنگاه صدرالمتألهین با نگاهی ژرف‌تر، این استدلال را به نقد می‌کشد و حقیقت نفس را فراتر از این دوگانه‌ها می‌بیند: جرمانیت در حدوث و روحانیت در بقا. این نوشتار، با حفظ تمامی جزئیات و عمق استدلالی، به بازکاوی این حجت و پاسخ‌های صدرا می‌پردازد تا حقیقت نفس در افق معرفتی روشن‌تر گردد.

بخش اول: حجت ابوالبركات بغدادی بر حدوث نفس ناطقه

ابوالبركات بغدادی، فیلسوف و متکلم نامدار قرن ششم هجری، در کتاب المعتبر استدلالی بر حدوث نفس ناطقه انسانی اقامه کرده که بر دو فرض متکی است. وی می‌گوید:

لو كانت النفس موجودة قبل البدن، لكانت إما متعلقة بأبدان أخرى أو غير متعلقة بأبدان أخرى.

این دو حالت، به ترتیب، به تناسخ و تعطیل منتهی می‌شوند که هر دو باطل‌اند. بنابراین، نفس نمی‌تواند پیش از بدن موجود باشد و باید پس از بدن حادث گردد.

۱. نفی تناسخ

اگر نفس پیش‌تر به بدن دیگری تعلق داشته باشد، تناسخ لازم می‌آید. ابوالبركات تناسخ را با استدلالی از متکلمین ابطال می‌کند:

لو كانت أنفسنا في بدن آخر، لكنا نعلم الآن شيئاً من تلك الأحوال التي مضت علينا، ونتذكر أنا كنا في بدن آخر وعلى حالة أخرى.

چون هیچ‌یک از این احوال را به یاد نمی‌آوریم، پس نفس در بدن دیگری نبوده است. این استدلال، بر پایه تداوم آگاهی و حافظه استوار است: اگر نفس از بدنی به بدن دیگر منتقل شود، باید اثری از حالات پیشین در حافظه باقی بماند، همان‌گونه که خاطره خانه پیشین در ذهن ساکن می‌ماند.

۲. نفی تعطیل

اگر نفس به هیچ بدنی تعلق نداشته باشد، معطل خواهد بود. اما در نظام طبیعت، تعطیل راه ندارد و نفس بدون بدن نمی‌تواند بقا و حیات داشته باشد. بنابراین، وجود نفس پیش از بدن محال است.

نتیجه‌گیری بخش اول

حجت ابوالبركات، استدلالی کلامی و مبتنی بر نفی دو محال ارائه می‌دهد. اما این استدلال، در برابر نقد فلسفی صدرالمتألهین، از عمق کافی برخوردار نیست و به زودی آشکار خواهد شد که حدوث نفس، نه از این راه، که از شناخت حقیقت آن اثبات می‌گردد.

بخش دوم: نقد صدرالمتألهین بر حجت ابوالبركات

صدرالمتألهین این حجت را ضعیفة بوجوه می‌داند و سه اشکال اساسی بر آن وارد می‌کند:

وجه اول: ضعف دلیل ابطال تناسخ

صرف عدم تذکر، دلیل بر عدم وجود سابق نیست. ممکن است خاطرات در حافظه آگاهانه نباشند، اما در ژن، خلق‌وخو، استعدادات یا ناخودآگاه باقی مانده باشند. تفاوت نفوس در زکاوت، بلادت، استعداد تعلیم و اکتساب ملکات، می‌تواند اثری از نشئه سابق باشد.

لجواز أن لا يكون شيء من الأحوال والعلوم السابقة محفوظة في الذاكرة، بل تكون منمحية بانمحاء المدارك وتبدل القوى والمشاعر.

این اشکال، بر امکان محو خاطرات آگاهانه و بقای آثار غیرآگاهانه استوار است. مثال: کسی که بدهکار است، ممکن است یادش نرود، اما این نسیان، نفی اصل بدهی نیست.

وجه دوم: تعطیل لازم نمی‌آید

تعطیل تنها در صورتی لازم می‌آید که نفس به عنوان نفس محتاج بدن بدون بدن موجود باشد. اما:

• اگر نفس در مرتبه فوق نفسيت (مثل عقل مجرد) باشد، نیازی به بدن ندارد.
• اگر در مرتبه دون نفسيت (مثل طبیعت، نبات، عناصر) باشد، خود عین بدن است → تعطیل نیست.

التعطيل إنما يلزم إن كانت النفوس موجودة قبل الأبدان بما هي نفوس وليست متعلقة بالأبدان… وأما إذا كانت لها نشأة أخرى… كالعقل أو دون النفسية كالطبيعة…

وجه سوم: تعلق به ابدان غیرطبیعی ممکن است

تناسخ تنها در تردد در عالم ماده (از بدن مادی به مادی دیگر) محال است. اما نفس می‌تواند در عالم دیگر (مثال، فلکی، سماوی) به ابدان غیرطبیعی تعلق داشته باشد.

يجوز أن تكون موجودة قبل هذه الأبدان في عالم آخر متعلقة بأبدان آخر غير الأجساد الطبيعية… فإن استحالة التناسخ إنما يقام عليها البرهان إذا كان عبارة عن تردد النفوس في هذا العالم.

نتیجه‌گیری بخش دوم

حجت ابوالبركات، کلامی و سطحی است. حدوث نفس از این راه اثبات نمی‌شود. صدرا بحث را به شناخت حقیقت نفس ارتقا می‌دهد.

بخش سوم: ایضاح القول فی حقیقت النفس

صدرا می‌گوید: این مسأله دقیقة المسلك، بعیدة الغور است. اختلاف فلاسفه از آنجاست که نفس مقامی معلوم در هویت و درجه‌ای معین در وجود ندارد.

النفس الإنسانية ليس لها مقام معلوم في الهوية ولا درجة معينة في الوجود… بل النفس الإنسانية ذات مقامات ودرجات متفاوتة ولهa نشئات سابقة ولاحقة.

نفس در هر عالم، صورتی دیگر دارد:

شناخت نازل فلاسفه از نفس

فلاسفه تنها از عوارض بدنی (ادراك و تحريك) و تجرد (از راه محل بودن علوم کلی) نفس را شناختند:

• نفس محل علوم کلی غیرمنقسم → باید بسیط و مجرد باشد.
• هر بسیط → غیرقابل فناء (والا ترکب از وجود وعدم لازم آید).

هذا غاية عرفانهم بالنفس… فمن ظن أنه بهذا القدر عرف حقيقة النفس فقد استسمن ذا ورم.

نتیجه‌گیری بخش سوم

حقیقت نفس، فراتر از تجرد ادراکی است. نفس جرمانی الحدوث و روحانی البقاست: در نشئه ناسوت، تعلق تدبیری به ماده دارد؛ در نشئه لاحق، مجرد و باقی است.

جمع‌بندی نهایی

حجت ابوالبركات، کلامی و ضعیف است. حدوث نفس از راه نفی تناسخ و تعطیل اثبات نمی‌شود. صدرا با سه اشکال، این حجت را فرو می‌پاشد و حقیقت نفس را در جرمانیت حدوث و روحانیت بقا می‌بیند. نفس، نه قدیم محض است و نه حادث محض؛ بلکه دارای نشئات متعدد و مقامات متفاوت است. شناخت فلاسفه از نفس، نازل و محدود به عوارض بدنی و تجرد ادراکی است. حقیقت نفس، دریایی است که غور در آن، معرفتی عمیق‌تر طلب می‌کند.