متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در این بخش از نوارهای ضبط‌شده‌ی اسفار اربعه، بحث در باب حقیقت نفس ناطقه، تجرد و تعلق آن به ماده، و نیز حرکت جوهری در مقوله‌ی جوهر به نحوی عمیق و استدلالی پیگیری می‌شود. این گفتار، پاسخی است به اشکالات منطقی و فلسفیِ مطرح‌شده از سوی مشائیان، و دفاع از مبنای جسمانیت حدوث و روحانیت بقاء نفس، با تکیه بر اصل تشکیک در وجود و تطور اطواری نفس در مراتب هستی.

بخش اول: تناقض ظاهری در دیدگاه مشائیان و حل آن در حکمت متعالیه

اشکال منطقی بر قول به تجرد نفس حدوثاً وبقاءً

بر اساس تحلیل منطقی، انسان مرکب از جنس و فصل است: جنس = حیوان، و حیوان در تعریف، جسم است (جسم بشرط لا). بنابراین، نفس ناطقه که فاعل شناسایی انسان است، ناگزیر باید جسم باشد. این در حالی است که مشائیان نفس ناطقه را مجرد حدوثاً وبقاءً می‌دانند. این دو قول با یکدیگر ناسازگار است؛ زیرا جسم بودن به معنای جنس، با تجرد ذاتی در حدوث و بقاء جمع نمی‌شود.

پاسخ حکمت متعالیه: جسمانیت حدوث و روحانیت بقاء

این اشکال بر ما وارد نیست؛ زیرا ما قائلیم نفس ناطقه جسمانية الحدوث است، یعنی در مرتبه‌ی تعلق به ماده و نشئه‌ی ناسوت، جسم است، اما روحانية البقاء است، یعنی در مرتبه‌ی کمال و غایت، مجرد از ماده و محتاج به آن نیست. نفس در ظرف وجود — نه ماهیت — قرار دارد و وجود، مقول به تشکیک است و دارای مراتب: قبل الطبيعة، مع الطبيعة، و بعد الطبيعة.

نتیجه‌گیری بخش اول

بنابراین، نفس ناطقه حقیقتی واحد است با اطوار تشکیکی در وجود. جسم بودن انسان تنها در ظرف ناسوت صادق است؛ در مراتب پیشین و پسین، نفس سراپا نطق و تجرد است. این دیدگاه، تناقض منطقی مشائیان را حل می‌کند و زمینه را برای اثبات حرکت در مقوله‌ی جوهر فراهم می‌سازد.

بخش دوم: برهان اشتداد در مقوله‌ی جوهر و حرکت جوهری نفس

اثبات حرکت در جوهر

مشائیان حرکت را تنها در اعراض (کیف، کم) می‌پذیرفتند و حرکت در جوهر را نفی می‌کردند. اما برهان قاطع این است که هرگاه عرض در حرکت باشد، باید به ذاتی منتهی شود: كلما بالعرض ينتهي إلى ما بالذات. بنابراین، جوهر نیز در اشتداد و تضعیف است، همانند کیف و کم.

تطور نفس در اطوار وجودی

نفس دارای مراتب است: از مبادی (علم حق، اعيان ثابته) تا ناسوت (نفس جزئی) و غایت (تجرد کمالی). این تطور، خود دلیل بر حرکت جوهری است. نفس نباتی به حیوانی، حیوانی به انسانی، و انسانی به عقلی تبدیل می‌شود. حتی جماد نیز در حرکت به سوی نفس است: وجود جماد به نبات، نبات به حیوان، و حیوان به انسان تبدیل می‌گردد.

«كمال همنشين در من اثر كرد / وگرنه من همان خاكم كه هستم»

نتیجه‌گیری بخش دوم

حرکت جوهری نه تنها در نفس انسانی، بلکه در تمامی مراتب وجود جاری است. این اصل، بسیاری از اشکالات حدوث و بقاء نفس را حل می‌کند و نشان می‌دهد که نفس در ظرف وجود، نه ماهیت، تطور می‌یابد.

بخش سوم: راسخون فی العلم و اتحاد برهان و کشف

راسخون فی العلم کیستند؟

راسخون فی العلم، جامعان برهان و کشف‌اند. آنان نه تنها استدلال منطقی را می‌پذیرند، بلکه آن را با وجدان شهودی هماهنگ می‌سازند. متالهین، زبان عارف را با برهان گویا می‌کنند.

حرکت جوهری و تجدد امثال

عارف قائل به تجدد امثال است: كُلُّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (سوره الرحمن، آیه ۲۹). ترجمه: هر روز او در کاری است. حرکت جوهری، بخش ناسوتی همین تجدد امثال است. حق تعالی ساکن نیست؛ در هر آن، شأنی نو دارد.

نتیجه‌گیری بخش سوم

اتحاد برهان و کشف، تنها راه شناخت حقیقت نفس است. متالهین، هم زبان عقل را می‌فهمند و هم زبان دل را؛ و اینجاست که حرکت جوهری به تجدد امثال متصل می‌شود.

بخش چهارم: وجود نفس قبل، مع، و بعد البدن

وجود نفس قبل البدن

نفس پیش از بدن، بحسب کمال علتها موجود است: فی ظل العلم و اعيان ثابته. سبب کامل (تجرد) مسبب را لازم می‌آورد. تصرف نفس در بدن، موقوف بر استعداد مخصوص است: نطفه، صلب، رحم، زمان، مکان.

حدوث نفس مع البدن

نفس جزئی، عند تمام استعداد البدن حادث می‌شود. این حدوث، به تعلق است، نه به ذات. نفس کلی، ظهور علم حق است.

بقاء نفس بعد البدن

نفس اگر استکمال یابد، باقی است. مؤمنان: برزخشان همان قیامت و سرور است. مرگ برایشان مانند پوست‌اندازی است: راحت‌تر از تنفس. غیرمستکملین، به ماده‌ی مثالی تعلق دارند.

«این تلخی جان‌کندن مال این است که اینجا جان نکند، بیکار گشت؛ حالا باید جان بکند. مؤمن جان نمی‌کند؛ این پوست است، زخم است، خوب شده، خودش می‌افتد.»

نتیجه‌گیری بخش چهارم

نفس پیش از بدن، در بدن، و پس از بدن موجود است؛ اما با اطوار متفاوت. سبب باقی ابدی است؛ پس نفس باقی است. سیر نزولی با دست حق، و سیر صعودی با عمل عبد.

بخش پنجم: نقد استدلال صدرا و پیشنهاد اصلاح

استدلال صدرا

لو كان البدن شرطاً لكمال هويتها وتمام وجودها (كما في ساير الحيوانات والنباتات) → كان زوال البدن موجباً لزوالها. لكن زوال البدن ≠ زوال نفس → بدن شرط کمال نیست.

نقد اول: حرکت جوهری در حیوانات و نباتات

حیوانات و نباتات نیز حرکت جوهری دارند. نفس نباتی به حیوانی، و حیوانی به انسانی تبدیل می‌شود. حتی جماد در حرکت به سوی نفس است.

نقد دوم: فرق شرط وجود و شرط کمال

بدن شرط کمال هويت انسانی است، نه شرط وجود. بدون بدن، نفس موجود است (قبل و بعد)، اما کمال نمی‌یابد. انسان > ملک، به دلیل ناسوت. شرط کمال ≠ شرط وجود.

«خاك‌نشيناني چند، آن نفس كه به ناسوت نيايد، انسان نيست، جامع نيست، كامل نيست؛ ملك است، ملك در مقابل انسان چيزي نيست.»

اصلاح استدلال

صحیح آن است که گفته شود:
ولو كان البدن شرطاً لوجود النفس → كان زوال البدن موجباً لزوال النفس.
اما بدن شرط وجود نیست؛ شرط کمال است. زوال کمال ≠ زوال وجود.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

استدلال صدرا نیازمند اصلاح است. بدن شرط کمال هويت است، نه وجود. این اصلاح، با اصل حرکت جوهری و تطور عام در تمامی مراتب وجود سازگار است.

بخش ششم: برهان قائم بر تجرد قوه عقلیه

قوه عقلیه و تصرف در عقليات بذاتها

نفس دارای قوه عقلیه است که در عقليات، بدون استعمال آلت، تصرف می‌کند. در اندیشه، چشم بسته می‌شود تا تمرکز بیشتر شود. این نشان‌دهنده‌ی تجرد در مرتبه‌ی عقل است.

جسمانیت حدوث و روحانیت بقاء

تصرف نفس در اجسام جسمانی است، اما تعلق ذات و تعقل آن روحانی است. عقول مفارقه: روحانی الذات والفعل. طبايع: جسمانی الذات والفعل. نفس انسانی: دارای اطوار.

نتیجه‌گیری بخش ششم

نفس انسانی، حقیقتی است با اطوار متعدد. تصرفش در بدن، نه چون ملائکه است و نه چون طبايع. از این‌رو، تطور در اطوار، لازمه‌ی حقیقت آن است.

جمع‌بندی نهایی

این گفتار، دفاع جامعی از جسمانیت حدوث و روحانیت بقاء نفس ارائه داد. با تکیه بر اصل تشکیک در وجود، حرکت جوهری، و اتحاد برهان و کشف، اشکالات منطقی و فلسفی مشائیان پاسخ داده شد. نفس، حقیقتی واحد است با اطوار سه‌گانه: مبدئی، ناسوتی، و غایی. بدن، شرط کمال است، نه وجود. مرگ، برای مستکملین، پوست‌اندازی است و برای دیگران، تعلق به ماده‌ی مثالی. این دیدگاه، نه تنها حیرت جمهور را برطرف می‌کند، بلکه راهی به سوی شناخت متالهانه‌ی نفس می‌گشاید.