متن تحقیق

سفر النفس

از مجموعه اسفار اربعه

جلد هشتم – نوار پنجاه و دوم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: پاسخ به شبهه حدوث وجود مفارق نفس

شبهه: هر حادثی نیازمند ماده است، اما مجرد فاقد ماده؛ پس حدوث تجرد نفس چگونه ممکن است؟

حکیم صدرالمتألهین در این مقام می‌فرماید: «فإن قلت: ننقل الكلام إلى حدوث ذلك الوجود المفارق للنفس، كيف حدث لها؟ وكل حادث يفتقر إلى مادة، والمجرد لا مادة له».

جواب دقیق:

حدوث در اینجا، حدوث ذات مجرد نیست، بلکه حدوث «اتصال نفس بذلك المفارق» یعنی عقل است. این اتصال، وجودی رابط و اضافی است که مسبوق به استعداد می‌باشد. حامل این استعداد، نفس است، اما نه به ذات مجردش، بلکه «مادامت متعلقة بالبدن».

حرکت جبلی نفس به سوی کمال

حکما برای طبایع، حرکت جبلی به غایات ذاتیه اثبات کرده‌اند. نفس انسانی نیز دارای حرکت جبلی به جانب قدس است. چونان نطفه‌ای که علقه گردد و مضغه و سپس عظام، نفس نیز از مرتبه نفس به مرتبه عقل ارتقا می‌یابد.

آنچه پیشتر عقل منفعل بود یعنی نفس و خیال، از ماده زائل گردد و قوه و امکان از آن سلب شود و باقیه ببقاء الله سبحانه گردد.

مراتب نشئات وجود

نشئات وجود متلاحقة، متفاضلة و متصلة‌اند. نهایة کل مرتبة، بدایة مرتبة أخری است. آخر درجات تعلقیه، نفس است و اول درجات تجردیه، عقل. عالم تجرد محض، خالی از حدوث و تغییر و صنع است.

بخش دوم: سبب نفس ناطقه امر مفارق عقلی است

امتناع جسم و قوه جسمانیه از علیت نفس

علة النفوس لا یجوز أن یکون هی الجسم بما هو جسم، وإلا لکان کل جسم کذلک. ولا قوة جسمانیة، لأنها إما محتاجة فی وجودها إلى الجسم أو فی تأثیرها فقط، وکلاهما ممتنع.

بطلان الاول (جسم نمی‌تواند علت باشد)

1. صورت جسمانیه برای تأثیر نیازمند مشارکة قابل است و قابل جسم است → دور.
2. تأثیر صورت جسمانیه بواسطة الوضع و الحیثیة است و نفس فاقد وضع است.
3. علت باید أتم از معلول باشد، اما جسم أضعف از مجرد است.

بطلان الثانی (قوه جسمانیه نیز نمی‌تواند)

اگر قوه فقط در تأثیر محتاج جسم باشد، تأثیرش متوقف بر قرب و بعد می‌شود → نسبیت وضعی → جسم دخیل → مجرد نمی‌ماند.

امتناع نفس دیگر از علیت نفس

تأثیر النفس فی شیء بمشارکة الوضع است → نمی‌تواند در ما لا وضع له (نفس مجرد) اثر کند. حجت صدرا أولی از حجت شیخ اشراق است زیرا:

• نفوس متحدة بالنوع نیستند؛ هر نفسی با رسوخ ملکات، نوع مستقل می‌شود (ملکیه، شیطانیه، بهیمیه، سباعیه).
• در نشئات بعدی، افراد منحصرند، نه نوع واحد.

امتناع بارئ تعالی از علیت مباشر

عقل فعال آخر المفارقات العقلیه است که فیه شوب کثرة (به سبب علیت نفوس کثیره). بارئ تعالی واحد حق فی غایة الجلال. پس مناسب‌ترین علت برای نفس، عقل فعال است.

وجه تسمیة عقل فعال

1. عقل: صورت مجردة معقولة لذاته → عاقل و معقول بالذات.
2. فعال (سه وجه):
   • موجد أنفسنا و مخرجها من القوة إلى الفعل.
   • بالفعل من جمیع الوجوه، لا قوة فیه.
   • موجد هذا العالم و مبدأ صور فائضة علی موادها.

جمع‌بندی نهایی سفر نفس

حقیقت آدمی مادّی نیست، گرچه تعلق مادی دارد. اگر تعلقش غالب شد، أضلّ من الأنعام گردد و اگر تجردش غالب شد، أعلی من الملائکة. انسان با تنش و منش و حقیقتش محشور می‌شود که حقیقتش أفضل از هر دو است.