متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سوم: دفع شبهات باقی‌مانده از اصحاب نقل و حل آن‌ها

اعلم أن لأصحاب النقل متشبثات أخرى ينبغي إيرادها وردّها ليكون السالك على بصيرة ورسوخ في تحقيق الحق وإبطال الباطل.

آگاه باش که برای اصحاب نقل — که به تناسخ گرایش دارند — دستاویزهای دیگری باقی مانده است که شایسته است آن‌ها را مطرح کنیم و پاسخ دهیم تا سالک در مسیر معرفت نفس، بر بینش استوار و راسخ در تحقق حق و ابطال باطل گام بردارد.

زمینه تاریخی و فلسفی شبهه تناسخ

مساله تناسخ از جمله مسائل پیچیده و پراشتباه است؛ چرا که دقيقة المسلك و كثيرة الاشتباه است. به همین سبب، میان مردم شایع شد که فلاسفه پیشین — حتی با عظمت رتبه‌شان در حکمت، مانند افلاطون — قائل به تناسخ بوده‌اند. اما این نسبت، افتراء محض است. مبنای این نسبت‌گذاری، خلط میان حشر النفوس الإنسانية — یعنی تجسم اعمال در عالم برزخ و قیامت — و تناسخ — یعنی بازگشت مکرر نفس از نشئه ناسوت به ناسوت دیگر تا ابد — می‌باشد.

ما در این مقام، به بحث تاریخی نمی‌پردازیم که آیا فلاسفه قائل به تناسخ بوده‌اند یا نه؛ بلکه اصل عدم را می‌پذیریم مگر آنکه مثبت قاطعی بیاید. اما از آن‌جا که شأن عظمت آنان اقتضا می‌کند، احتمال قول به تناسخ ضعیف است. مهم آن است که تناسخ، باطل است و با اصول معاد منافات دارد.

شبهه نخست: احتیاج نفس به بدن به سبب ضعف و نقص

بیان شبهه

نفس انسانی در آغاز خلقت، بالقوه و ناقص است: از نطفه به علقه، از علقه به طفل، از طفل به جوان، و سپس به پیری. این ضعف و نقص، علت تعلق نفس به بدن است؛ زیرا نفس از ماده استمداد می‌جوید. اگر علت تعلق، ضعف باشد، شقی که هفتاد سال عمر کرده و به مراتب پست‌تر و گمراه‌تر از آغاز شده است — چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا — احتیاجش به ماده بیش از پیش است. پس باید به بدنی دیگر تعلق گیرد تا نیازش برطرف شود، مانند کسی که کفشش پاره شده و نیازمند کفش نو است.

پاسخ شبهه

این شبهه از خلط میان بالقوه بودن نفس در آغاز و پستی به عنوان اثر فعلیت ناشی می‌شود. سیر ناسوتی نفس، سیر از قوه به فعل است:

• طفل: بالقوه در استعدادهای ناسوتی.
• جوان و پیر: فعلیت این استعدادها.
• مرگ: اتمام فعلیت ناسوتی = رفع نیاز به غذا، رشد، آموزش و غیره.

همه انسان‌ها — سعید و شقی — به فعلیت ناسوتی می‌رسند. فعلیت، رفع عطش استعدادهای مادی است، مانند سیراب شدن با آب سرد گوارا یا آب گرم تلخ. گوارایی یا تلخی، امر دیگری است.

شقاوت و سعادت، آثار فعلیت هستند، نه خود فعلیت:

نفس پس از فعلیت، قوه و استعداد را از دست می‌دهد و به نشئه دیگری (برزخ) منتقل می‌شود، بدون نیاز به ماده. مانند گردویی که پوست سبز و سپس پوست سختش می‌افتد و مغز آن — که برزخ است — ظاهر می‌گردد.

این آیه نشان می‌دهد که نشئه ناسوت تمام شده و دیگر بازگشتی به آن نیست. آثار عمل در برزخ و آخرت ظاهر می‌شود، نه در نشئه ناسوت دیگر.

نتیجه‌گیری بخش شبهه نخست

شبهه تناسخ از خلط میان سیر کمالی ناسوتی (قوه به فعل) و آثار این فعلیت (سعادت/شقاوت) ناشی می‌شود. نفس پس از اتمام نشئه ناسوت، به فعلیت رسیده و نیازی به بدن دیگر ندارد. بازگشت به نشئه ناسوت، محال است؛ زیرا یک شیء در یک نشئه نمی‌تواند همزمان صورت و ماده، فعل و قوه، کمال و نقص باشد.

شبهه دوم: رؤیت غیب در خواب و جنون و سعادت شقی پس از مرگ

بیان شبهه

فاسق و جاهل گاه از شواغل حسی منصرف می‌شود — در خواب یا جنون — و امور غیبی و باطنی را می‌بیند. اگر مرگ، رها کردن کامل بدن باشد، شقی نیز با رها کردن بدن، به عالم قدس متصل می‌شود و سعادت می‌یابد. پس مكافات عملش کجاست؟ باید به بدنی دیگر (مانند بدن حیوانات) تعلق گیرد تا مشغول شود و لذت نبیند و عذاب ببیند.

پاسخ شبهه

اولاً، کی گفته هر خوابی ملكوت اعلی است؟ خواب، تمثلات و خیالات است، نه لزوماً عالم قدس. فاسق در خواب، عذاب و آشفتگی می‌بیند: کتک خوردن، افتادن در بيت‌الخلاء، خفه شدن با طناب. مؤمن، سعادت می‌بیند.

ثانیاً، اعمال نفس، عین عذاب و مکافات در برزخ و آخرت است. نفس با مرگ، مجرد نمی‌شود و به لذت نمی‌رسد؛ بلکه اعمالش متجسم می‌شوند:

• شقی: حشر با شیاطین، قرده، خنازیر، عبده الطاغوت.
• سعید: حشر با ملائكه مقربین در عالم قدس.

اتصال جزئی در خواب به مبادی، سعادت کامل نیست. در مرگ کامل، عذاب از خود اعمال است، نه نیاز به بدن جدید.

نتیجه‌گیری بخش شبهه دوم

شبهه از خلط میان تمثلات خواب و اتصال حقیقی به عالم قدس ناشی می‌شود. نفس شقی با مرگ، به سعادت نمی‌رسد؛ بلکه اعمالش متجسم شده و عذاب می‌بیند. تناسخ، باطل است.

جمع‌بندی نهایی کتاب

تناسخ، ناشی از خلط میان سیر کمالی ناسوتی (از قوه به فعل) و آثار این فعلیت (سعادت و شقاوت اخروی) است. نفس انسانی پس از اتمام نشئه ناسوت، به فعلیت رسیده و از قوه و استعداد خارج می‌شود. مرگ، انفصال از بدن و انتقال به نشئه برزخ است، نه بازگشت به نشئه ناسوت دیگر. معاد، حشر با اعمال است: سعدا با ملائكه، اشقیا با شیاطین و بهائم. سالک باید با آرامش، خلوت و سكینه، به معرفت نفس برسد و از اشتغالات حسی دوری گزیند.