متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهلم: قوای بدنی، سایهٔ هیئت‌های نفسانی

مقدمه

این بخش، که از جامع‌ترین مباحث ربوبی به شمار می‌رود، بر آن است تا حقیقت بنیادین «الظاهر عنوان الباطن» را تبیین نماید. هر ظاهری، نشانه و عنوان باطن خویش است؛ این اصل، در تمامی شئون وجود، از مراتب اشیاء تا انسان و حیوان، قابل مشاهده است. فعل انسان، حکایت از دل او دارد و دل، حکایت از جان؛ و میان ظاهر و باطن، مسانختی قطعی برقرار است. بر این اساس، هستی، ظاهر حضرت پروردگار است و خلق، ظهور خالق. موجودات، به هر چهره و غزل، از جمال و جلال حق سخن می‌گویند.

در این مقام، انسان جسمانی، ظاهر انسان نفسانی است؛ انسان نفسانی، ظاهر انسان عقلانی؛ و انسان جسمانی-نفسانی-عقلانی، ظاهر فعل حق. صفات الهی در تمامی عوالم، با خصوصیت هر عالم، موجودند. شهوت و غضب در عالم ماده، به حرکت و سیر و اکل و شرب ظهور می‌یابد؛ در عالم ربوبیت، به میل و حب و تجلی و جلا.

اصل مسانخت ظاهر و باطن

این اصل، در علوم روانکاوانه، تعبیر خواب، فراست، قیافه‌شناسی و دیگر دانش‌ها به کار می‌رود. در این بخش، جنبهٔ وجودی و فلسفی آن مورد توجه است. حقیقت واحد، در هر عالمی با خصوصیت آن عالم ظهور می‌یابد: حرکت، سیر، حب، بغض در عالم نفسانی؛ و همین‌ها در عالم عقلانی و ربوبی، به خلق و خوی متناسب.

قوای بدنی — اعم از دست و پا و صورت یا قوای نفسانی — رابطهٔ مستقیم با نفس، عقل و ربوبیت دارند. زشت و زیبا، شل و سفت، سعید و شقی، همه متفاوت‌اند، اما این تفاوت، اقتضا است، نه علت تامه. ظاهر الجمال، خصوصیات خود را دارد، اما ممکن است باطنی دیگر نیز داشته باشد که بصیرت ما بدان نرسد. «از کوزه همان برون تراود که در اوست» — ضعف در علم ماست، نه در حقیقت.

قابلیت تغییر و تبدل

هر کس با خصوصیت خود محشور است، اما همه چیز قابل تغییر است. ضعف، شقاوت، سستی، زشتی، کندی، بلوغ نارسا، استعداد کم — همه قابل جبران. کسی که استعدادش کم است، با تلاش مستمر می‌تواند به آن برسد؛ همان‌گونه که دوصد سال کار، استعداد را از بین می‌برد، دوصد سال تلاش نیز آن را بازمی‌گرداند.

در شریعت نیز، این مباحث تقویت شده‌اند: در تولید مثل، غذا، پوشاک، خواب، رفتار — همه برای جلوگیری از پشیمانی و شرمندگی فرزندان. قرآن کریم می‌فرماید:

شقاوت، نه از مادر یا پدر، بلکه از فعل خود انسان است. دعا نیز بر همین اساس است: «خدایا اگر شقی‌ام، مرا از شقاوت خارج کن؛ اگر سعیدم، سعادتم را افزون کن.» جبر در کار نیست؛ دست خدا بسته نیست و دست بندگان نیز باز است، اما باید بجنبند.

نقد جبر و ذات‌گرایی

«گرگ‌زاده گرگ شود» و «گليم بخت سياه با کوثر سفيد نشود» — سخنان بی‌اساس‌اند. انبیا برای امید آمدند، نه یأس. اگر ذات ثابت بود، تربیت بی‌معنا می‌شد. استعداد بد، با تلاش، استاد، محیط و عنایت الهی قابل اصلاح است. سعید نیز اگر عنایت نبیند، شقی می‌شود.

مثال قارون و موسی: قارون حد را نگه نداشت؛ شقاوت از فعل او بود. موسی غضب کرد؛ خدا توبیخش کرد: «اگر به من می‌گفت، جوابش را می‌دادم.» اسباب چیده شده، اما جبر نیست. فواره اگر پر شود، سرنگون می‌گردد؛ حد، انسان را نگه می‌دارد.

سلسلهٔ انسان‌ها و ظلال

قوای قائم به بدن، ظلال نفس مدبره‌اند؛ نفس مدبره، انسان نفسانی آخروی و برزخی است؛ انسان برزخی، ظلال انسان عقلانی؛ و بدن طبیعی، ظلال ظلال تا ظلال الحق. «وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُونَ».

وَأَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الْمُنتَهَىٰ
و اینکه فرجام به سوی پروردگار توست.

بدن طبیعی، قشر و غلاف انسان حیوانی آخری است — نه مانند قشر چرم شمشیر، بلکه ظهور هم‌جنس. وقتی قوای ظاهری ركود یابند (خواب، اغماء، سلوک)، انسان بی‌آلة می‌بیند، می‌شنود، لمس می‌کند. موطن این ادراک، عالم غیب است.

نقل از معلم اول (ارسطو)

ارسطو: در انسان عقلانی، همهٔ اعضا به نحو لائق وجود دارد. انسان حسی، صنم انسان نفسانی و عقلانی است؛ می‌تواند به آن‌ها منتقل شود. انسان جسمانی، برخی افعال عقلانی و نفسانی را انجام می‌دهد. انسان اول عالی (عقلانی) حساس است، اما به نوع اعلی.

نقد ابن‌سینا: او دو انسان (فاسد و مفارق) گفت؛ ما سه یا چهار انسان (با ربانی) می‌گوییم. بدن، طلسم نفس؛ نفس، طلسم عقل؛ عقل، محشور در بهشت یا جهنم.

انسان عقلانی: ادراک ذاتی

ذات انسان عقلانی، بصر برای مبصرات، سمع برای مسموعات است. اتحاد حس و محسوس برقرار است. شهوت به میل، غضب به جلال تبدیل می‌شود. ارسطو: حواس، عقول ضعیفة؛ عقول، خصائص قویة.

شبهه: حس در عالم بالا؟ پاسخ: حس عقلانی، انفعال مادی نیست. نسبت حس مادی به عقلانی، مانند حیوان لحمی به عقلانی. محسوسات بالا، تيغ و طغال ندارند. بصر سفلی به بصر علوی متصل است.

احادیث نبوی: حواس باطنی

• ذائقه: «أبيت عند ربي يطعمني و يسقيني» — شب را نزد پروردگارم بودم؛ به من طعام و شراب داد.
• شم: «إني لأجد نفس الرحمن من جانب اليمن» — بوی رحمان را از جانب یمن می‌یابم.
• بصر: «زُويت لي الأرض فرأيت مشارقها و مغاربها» — زمین برایم درنوردیده شد؛ مشرق و مغربش را دیدم.
• لمس: «وضع يده على كتفي فأحسست بردها بين ثديي» — دستش را بر کتفم نهاد؛ خنکی‌اش را میان سینه‌ام حس کردم.
• سمع: «أتت السماء وحق لها أن تأتت» — آسمان پر از سر و صدا شد؛ و سزاوار است، زیرا هیچ جا خالی از ملک نیست.

نتیجه‌گیری بخش

انسان عقلانی، فیض خود را از طریق انسان نفسانی به طبیعی می‌رساند. نفس، متوسط میان عقل و طبیعت است. بدن، طلسم نفس؛ نفس، طلسم عقل؛ و عقل، ظلال ربوبیت تا الوهیت. همه به سوی حق بازمی‌گردند.

جمع‌بندی نهایی

این بخش، با تبیین سلسلهٔ ظهورات از بدن تا الوهیت، نشان داد که قوای بدنی، سایهٔ هیئت‌های نفسانی‌اند و همه چیز قابل تغییر است. جبر باطل است؛ عمل، تعیین‌کننده. انبیا برای امید آمدند. انسان عقلانی، ادراک ذاتی دارد و فیضش به طبیعی می‌رسد. همه ظلال فی ظلال الی حضرة المتعال.