متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش شصتم: سیر عوالم وجود از ماده تا عقل و بقای انسان در کمال

مقدمه

وجود در مراتب گوناگون خود، از عالم ماده تا عالم عقل، سیر کمالی را طی می‌کند که غایت آن، انسان کامل است. این سیر، نه تنها در ساختار هستی‌شناختی موجودات، بلکه در بقای شخصی و نوعی انسان، جلوه‌ای از کمال الهی دارد. در این بخش، به تبیین چهار مرتبه وجود — مادی، حسی، خیالی و عقلی — و نقش محوری انسان در حفظ هویت در این سیر پرداخته می‌شود.

زیرعنوان اول: وجود مادی و لوازم آن

وجود مادی، همان وجود خارجی است که لازم آن، وضع خاص و ماده معین است. ماده معین، صورت خاص را ایجاب می‌کند و صورت خاص، عوارض وجودی نظیر کم، کیف، این، متى، جده و وضع را به همراه دارد. این وجود، عین معین در مکان و زمان مشخص است و از ابهام بری است. به تعبیر دقیق، وجود مادی، تشخص خارجی دارد و عالم ناسوت در ظرف ماده، با همین ویژگی‌ها شناخته می‌شود.

زیرعنوان دوم: وجود حسی و شرطیت آن به ماده خارجی

وجود حسی، وجود ذهنی است که ظهور وجود خارجی را در بر می‌گیرد. این وجود، صوری است و فاقد وضع و قابل اشاره حسی نیست، لیکن مشروط به وجود ماده خارجی و حس است. صورت در این مرتبه، مماثل با صور محسوسه است، اما نه به نحو ماهوی، بلکه به نحو وجودی یا اختراعی. اگر ماده خارجی معدوم شود — مانند مرگ زید — صورت حسی دیگر مفاض بر قوه حس نمی‌شود، بلکه همان صورت پیشین، بایگانی می‌گردد و استمرار آن قطع می‌شود.

در این مقام، تفاوت میان استمرار و ثبات آشکار می‌گردد: استمرار، متعلق به موجود زنده است که هر لحظه تازه می‌شود؛ ثبات، متعلق به موجود مرده است که دیگر تجدید نمی‌شود. ذهن انسان، موجودات خارجی را لحظه به لحظه تازه می‌سازد، همچون فیلمی که در حال حرکت است.

من فقد حسّاً فقد علماً

کسی که حس را از دست دهد، علم حسی را نیز از دست می‌دهد.

زیرعنوان سوم: وجود خیالی و آزادی از ماده

وجود خیالی، صوری است که نه مشروط به حضور ماده است و نه به ادراک حسی مداوم، مگر در حدوث. پس از حدوث، دست خیال بازتر از حس است و می‌تواند ترکیبات نوینی بسازد، مانند اسبی با دم طلا و کمر زبرجد. این صور، شخصی‌اند و محتمل صدق بر کثرت نیستند. خیال، یا من درآوردی است، یا از عالم بالا، یا ترکیبی از محسوسات پیشین.

کور مادرزاد، گرمای آفتاب را حس می‌کند، اما زیبایی آن را نمی‌فهمد. عالم خیال، ظرف خلاقیت است، اما همچنان شخصی باقی می‌ماند.

زیرعنوان چهارم: وجود عقلی و کلیت آن

وجود عقلی، صوری است که ممتنع از اشتراک و حمل بر کثرت نیست. اگر مفهوم مطلق و لا بشرط گرفته شود — مانند انسان به معنای لا بشرط زید و عمرو — کلی است. اجزاء عقلی انسان، مانند سمع عقلی و بصر عقلی، نیز کلی‌اند و کثرت آن‌ها با بساطت صور عقلی منافات ندارد. یک واحد عقلی می‌تواند معانی متخالفه داشته باشد، اما وجوداً متحد و بسیط باشد، همچون کتاب که کاغذ، وزن، نام و ثقل دارد، اما وجوداً واحد است.

زیرعنوان پنجم: سیر کمالی انسان و بقای شخصی و نوعی

انسان، از جمله اکوان طبیعی است که واحد شخصی از نوع خود است. او از ادنی مراتب — نطفه، علقه، مضغه — به اعلی مراتب ارتقا می‌یابد، با حفظ هویت شخصی مستمر و متصل. هیچ انسانی در لابلای موجودات گم نمی‌شود، حتی اگر خورده شود یا اتحاد عاقل و معقول گردد.

سایر طبايع، چنین نیستند. ماده حامل صورت، از آن منفصل شده و به صورت دیگری از نوع دیگر می‌پیوندد. گوسفند به کباب، کباب به نمک، گل به هیزم تبدیل می‌شود. صورت پیشین گم نمی‌شود، اما نوع منقرض می‌گردد. هیچ چیز گم نمی‌شود، بلکه عند ربهم یرزقون است.

زیرعنوان ششم: سه کون انسان و مراتب غیرمتناهی

انسان دارای سه کون است: طبیعی، نفسانی و عقلی. هر کون، مراتب غیرمتناهی دارد — نه بحسب انفصال خارجی، بلکه بحسب سیر از ادنی به اعلی و از اخس به اشرف. این سیر، گاه به کمال، گاه به نزول منتهی می‌شود، اما حلقه مفقوده‌ای ندارد.

نتیجه‌گیری بخش

انسان، تنها موجودی است که در سیر از ماده تا عقل، هویت شخصی و نوعی خود را حفظ می‌کند. سایر موجودات، در انسان یا در عوالم پایین‌تر گم می‌شوند. همه محشورند، اما تنها انسان با کتاب عمل و شخصیت محاسبه می‌شود. بهشت‌ها و جهنم‌ها متعددند و هر موجودی به مرتبه خود می‌رسد.

جمع‌بندی نهایی

سیر عوالم وجود، از ماده تا عقل، جلوه‌ای از کمال الهی است. انسان، محور این سیر است و طریقیت به سوی حق دارد. هیچ چیز گم نمی‌شود، اما تنها انسان به بقای شخصی و نوعی نایل می‌گردد. این بقا، نه تنها در عالم ماده، بلکه در عوالم حس، خیال و عقل، مستمر است.