متن تحقیق

نقد آرای ابن سینا در تتمه معاد روحانی

مقدمه

در این نوشتار، به بررسی تتمه بحث معاد روحانی پرداخته می‌شود که در آن، نقدهایی بر آرای شیخ الرئیس ابن سینا وارد است. این نقدها، هرچند در جهاتی برتری دیدگاه‌های صدرالمتألهین را نمایان می‌سازند، لیکن با توجه به فاصله زمانی هزار ساله و دسترسی به میراث عرفانی و فلسفی پیشینیان، نباید به عنوان برتری شخصیتی تلقی گردند. ابن سینا، به عنوان نابغه‌ای یک‌تنه در رأس مخروط حکمت، از نظر شخصیت وجودی برتر است، هرچند لسان عرفانی‌اش ضعیف‌تر از صدرالمتألهین باشد. صدرالمتألهین، به عنوان تنها چهره متأخر شیعه خالص با عرفان و حکمت کامل، در رأس متألهین قرار دارد. بحث بر سر عقاید و چینش استدلال‌هاست، نه افراد. نقدها به صورت فهرستی و اشاره‌وار بررسی می‌شوند.

بخش نخست: انکار اتحاد عاقل با معقول و اتحاد نفس با عقل فعال

یکی از مشکلات ابن سینا، انکار اتحاد عاقل با معقول و همچنین اتحاد نفس با عقل فعال است. این مطلب در مباحث عقل و معقول پیشتر اثبات شده است. ابن سینا در این بحث به خطا رفته و گمان برده که اتحاد عاقل با معقول به معنای تبدیل ماهوی است؛ مثلاً اگر انسان گاوی را تصور کند، خود به گاو تبدیل می‌شود. حال آنکه مراد، اتحاد علمی و وجودی است. هنگامی که حقیقت یک حیوان تصور می‌شود، در نفس اثری وجودی دارد، نه آنکه دو ماهیت یکی شود. بحث بر سر وجود و مراتب آن است، نه ماهیت و مفهوم.

اتحاد عاقل با معقول و اتحاد نفس با عقل فعال – که مرتبه عالیه است – از سوی ابن سینا مورد مشکل قرار گرفته، لیکن صدرالمتألهین در این مباحث وارد شده و نسبتاً موفق بوده است.

نتیجه‌گیری بخش نخست

انکار ابن سینا از نافهمی بحث اتحاد نشأت گرفته، اما صدرالمتألهین با لسان دقیق فلسفی و عرفانی، آن را اثبات کرده است.

بخش دوم: تبلد ذهن از تجویز عشق هیولی به صورت

یکی دیگر از اشکالات شیخ، تبلد ذهن از تجویز عشق هیولی به صورت است. اتحاد هیولی و صورت، مانند عاشق و معشوق، اتحاد ربوبی و وجودی است. ابن سینا این بیان عرفانی را درنمی‌یابد. همه مراتب وجود عشق است: فاعل عاشق، خلق عاشق، معشوق نیز چنین. قابل وجودی و فلسفی به لسان عرفان، عاشق است؛ فاعلیت و قابلیت همه عشق‌اند. امکان فقری، امکان عشقی است.

نتیجه‌گیری بخش دوم

صدرالمتألهین با بیان فوق‌العاده، عشق را در امکان و فاعلیت اثبات کرد.

بخش سوم: انکار تبدل صور عناصر به صورت واحد معتدل

ابن سینا تبدل صور عناصر به صورت واحد معتدل را انکار کرده است. عناصر در ترکیب، لسان غالب و مغلوب دارند؛ اصطکاک و استهلاک تا غلبه اقوی و غلب صورت بر جمیع. این در مبحث مزاج بیان شده است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

صدرالمتألهین با استدلال دقیق، برتری نشان داد.

بخش چهارم: عجز از اثبات حشر اجساد

ابن سینا از اثبات حشر اجساد عاجز ماند؛ معاد را با قالب مثالی، اختراعی و ارادی اثبات کرد (فیلسوفانه). اما از بیان قرآن کریم عاجز بود. بیان فیلسوفانه به کار نمی‌آید؛ باید عقلانه و قرآنی باشد. ماده ابدی نیست؛ هی شما با هو الصورة خود را قانع می‌کنید.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

نقد صدرا وارد است، لیکن خود نیز در چارچوب قرآنی کامل نیست.

بخش پنجم: رسوخ اعتقاد به تسرمّد افلاک و کواکب

ابن سینا افلاک را سرمدی و ازلی بالشخص می‌دانست؛ گنبد ما از بین می‌رود، اما گنبد اثیری باقیمانده بر هیئت بطلموسی. تغییر تنها در حرکت و اوضاع است، نه ذات و خصوصیات. افلاک قدیم بالنوع؛ هیولی عنصریات نیز قدیم. اما همه حادث ذاتی‌اند (فلك یا ماده).

نتیجه‌گیری بخش پنجم

صدرالمتألهین با براهین حدوث، همه را حادث دانست.

بخش ششم: سؤال بهمنیار درباره تفاوت قوای مدرکه و غیرمدرکه نفس

بهمنیار پرسید: سبب اینکه برخی قوای نفس مدرکه و برخی غیرمدرکه، با آنکه همه قوای نفس واحدند؟ ابن سینا پاسخ داد: «إنی لست أحصل هذا الآن» (هنوز تحقیق نکرده‌ام). این به دلیل عدم حصول وحدت جمعیه بسائط مجرده است. قوای عاقله، متخیله، حاسه و محرکه به مراتب‌اند.

نتیجه‌گیری بخش ششم

صداقت ابن سینا عظمت اوست؛ عظمت صدرا از تاریخ است.

بخش هفتم: سؤال بهمنیار درباره ثبات در حیوانات و نباتات

بهمنیار: اگر به حیوانات و نباتات شیء ثابت داده می‌شد، منّت خدا اعظم نبود؟ ابن سینا: «لو قدرت، افعل» (اگر می‌توانی، تو بده). صدرا: جهت ربوبی و ثبات در همه حادثات است؛ ثبات با حرکت، حرکت با ثبات.

نتیجه‌گیری بخش هفتم

جواب ابن سینا منطقی است؛ صدرا پس از هزار سال دقیق‌تر گفت.

بخش هشتم: شعور ذاتی حیوانات غیر انسان

سؤال: آیا حیوانات غیر انسان به ذوات خود شعور دارند (بالذات یا بالعرض)؟ ابن سینا: نیاز به تفکر دارد؛ لعل لا تشعر إلا بما تحس أو تتخیل؛ لعل شعور ظلی مشترک بین اظلال. صدرا: نفوس حیوانات با قوه تخیل بالفعل، مجرد (نه مادی)؛ ادراک ذاتی جزئی (برزخی، مثالی، ظلی). دلیل: ذات حیوان برای خود است، نه غیر → مدرك ذاته. تجرد از ماده اعم از عقليت.

نتیجه‌گیری بخش هشتم

ابن سینا منطقی و متخلق به اخلاق دینی بود؛ عالم با «لعل» سخن می‌گوید.

بخش نهم: ادراک معقولات توسط قوه جسمانیه در حیوانات

سؤال: اگر قوه جسمانیه ادراک کند «هذا الذئب محروب عنه»، پس معقولات را ادراک می‌کند؟ اشکال: خوف و حرب معانی مجردند. ابن سینا: معانی جسمانیه نیاز به تجرید دارند تا عقليه شوند؛ گوسفند فقط خطر شخصی می‌بیند، نه کلی. صدرا: جواب غیر نافع؛ خوف، شهوت، غضب غیر قابل قسمه لا بالذات و لا بالعرض. مدرك: قوه حیوانیه غیر حاله فی الاجسام (خیال برزخی)؛ لازم نیست عقليه.

نتیجه‌گیری بخش نهم

ابن سینا قوه خیال را مادی دانست (نادرست)؛ صدرا تجرد برزخی اثبات کرد.

جمع‌بندی نهایی

صدرالمتألهین استاد اعظم ابن سینا است؛ همیشه به او و محیی‌الدین رجوع می‌کرد. نقدها صحيح‌اند، لیکن حمله و تبلد ذهن ناصواب. ابن سینا نابغه یک‌تنه، منطقی، صادق و متخلق به اخلاق دینی بود. عظمت صدرا یک جلد تحقیق + هزار سال تاریخ است. انصاف، رعایت حق دیگران است.