متن تحقیق

نوار أسفار

جلد نهم – شماره ۷۲

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

ادراک لذائذ حسی و عقلی، از بنیادی‌ترین مسائل در فلسفه نفس و معرفت‌شناسی عرفانی است. این نوشتار، با کاوش در تمایز میان ادراکات ناسوتی و اخروی، به تبیین ماهیت ضعیف و ناقص قوای حسی در برابر عمق و کمال ادراکات تجریدی می‌پردازد. با بهره‌گیری از تمثیلات ژرف و استدلال‌های عقلی، نشان داده می‌شود که لذت حقیقی نه در ظواهر مادی، بلکه در اتحاد ذات با صور عقلی نهفته است. این بررسی، زمینه‌ساز درک حضور ابدی در نشئه عقبی است.

بخش نخست: تمایز ادراکات حسی و عقلی در ظرف وجودی

ادراک مشتهیات حسی، از طریق قوای ضعیف‌الوجود و ناقص‌الکون صورت می‌پذیرد. این قوا، تعلق به ظواهر و اطراف اشیاء دارند و به حقیقت ذات شیء راه نمی‌یابند. در برابر، ادراکات تجریدی، ذاتی و حقیقی‌اند و عمق وجود را درمی‌نوردند.

خصوصیات عالم ناسوت و آخرت

یکی از ویژگی‌های مسلم، فقدان ابدیت در دنیاست؛ ابد، ظرف وجودی آخرت است. ادراکات طبیعی و ناسوتی، صوری، سطحی و ارضی‌اند، حال آنکه ادراکات تجریدی و اخروی، حقیقی و ذاتی. در اینجا، صورت شیء را می‌بینیم، اما در آخرت، حقیقت آن را. در دنیا، صوت را می‌شنویم، اما در عقبی، عین صاحب صدا را می‌یابیم.

ادراکات دنیوی، سطحی، ضعیف‌الوجود و ناقص‌اند. در مقابل، ادراکات تجریدی – اعم از سعادت و نحوست – عمیق‌اند. چنان‌که در توصیف عذاب، فرموده:

و نیز:

لذائذ مادی: حادث و ناقص

لذائذ حسی، افزون بر حادث بودن و پایان‌یافتن، از ادراک ناقص ماده برخوردارند. خوردن، نوشیدن، شنیدن و مانند آن، همگی ادراکاتی ناقص‌اند که در آخرت، چنین نیستند. این، خصوصیت دوم تمایز دنیاست: ادراک ناقص در برابر ادراک کامل در تجرد.

علم در دنیا، ادراک حقیقی دارد – به ویژه اگر علم حقیقی باشد – اما هر وصولی، ادراک حقیقی ندارد. لذت نیز چنین است. سالکی که در ظرف دنیا از ماده بریده و فناپذیری را از دست دهد، دنیا برایش ظرف آخرت می‌شود؛ حال آنکه برای بسیاری، آخرت ظرف دنیاست.

نتیجه‌گیری بخش نخست

تمایز ادراکات حسی و عقلی، ریشه در ضعف کون مادی و کمال وجود تجریدی دارد. سالک با تقویت تجرد، حتی در نشئه ناسوت، به ادراک ابدی دست می‌یابد.

بخش دوم: ضعف قوای حسی و تعلق به ظواهر

ادراک مشتهیات حسی، به قوایی وابسته است که وجودشان ضعیف است. چشم و گوش، برای شنیدن و دیدن، محتاجند؛ وگرنه بدون آنها باید ادراک صورت پذیرد. کون این قوا ناقص است، زیرا مادی‌اند.

این ادراک، به ظواهر و اطراف تعلق می‌گیرد، نه به حقیقت شیء. مدرَکات حسی، از باب مأکولات، ملموسات، روائح، ألوان و مانند آن‌هاست – زمینه حیوانی.

تمثیل خوک و بز: عجینگی با ماده

اهمیت قوت این لذت، از آن روست که ماده از نطفه به خورد ما داده شده؛ با آن عجینیم. گوسفندی در باتلاق، حتی با علف و آب، نمی‌تواند زیست کند، اما خوک در لجنزار لذت می‌برد. بز سبک است و به کوه می‌زند، اما خوک سنگین است و در لجن، همچون تشک نرم می‌غلتد.

ظرف دنیا و آخرت چنین است. اهل دنیا، از آن رو که دنیا از نطفه به خوردشان داده شده، جدایی از آن آسان نیست. اگر ذهن کسی آلوده نباشد، مرگ‌باری محشور بودن با ماده را می‌بیند.

مدرَکات دنیوی: خوردن و دفع

مأکولات، خوردنی‌اند، اما دفعشان دشوارتر از خوردن است. ملموسات، لوائح، أرواح و مانند آن، همین‌گونه‌اند. حریر، عسل، نکاح – کمالات دنیوی، اکل و شرب حیوانی است.

قوت لذائذ عقلی

مدرَکات قوه عقلیه، کل اشیاء را دربرمی‌گیرد – حتی اکل و شرب را. اما مدرَکات قوه حسی، تنها برخی محسوسات‌اند. نه همه محسوسات ملائم حس‌اند؛ برخی ملائم، برخی منافر.

ملائم نیز برای همه افراد نیست. علف برای یک حیوان، استخوان برای دیگری؛ انسان هیچ‌یک را نمی‌تواند. انسان تا در اکل و شرب مشغول است، حیوان است – حیوانی لوکس.

نتیجه‌گیری بخش دوم

ضعف قوای حسی، از تعلق به ماده و ظواهر ناشی می‌شود. لذائذ عقلی، با وسعت و کمال، برتری دارند.

بخش سوم: سعة وجودی عقلیات و تضاد حسیات

همه معقولات، ملائم عقل‌اند و به کمال ذات می‌انجامند. تعقل، کمال نفس است. حسیات اما در تضاد و منافرت‌اند، به دلیل قصور وجودات و قبول نقص و آفت.

عقلیات، فُسحت و سعة در وجود دارند، بدون تزاحم. هفت درویش در گلیمی خسبیدند، اما دو سلطان در اقلیمی نه.

اگر کسی به مرگ دیگری راضی باشد، دلش گره‌دار و ضیق است. اما:

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست / عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

لطف ظاهر ناسوت

لباس ظاهری، کمال ناسوت است. خوب و بد را پنهان می‌کند. جبار، هم می‌شکند و هم می‌بندد. ظاهر، مومن و فاسق را حفظ می‌کند.

نبوت و ولایت: سعه وجودی

نبی، اولی بالمومنین من انفسهم است، به دلیل سعه وجودی. اولویت، از وسعت است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

عقلیات، با سعة وجودی، تزاحم ندارند. حسیات، در ضیق و تضاد‌اند.

بخش چهارم: لزوم لذت عقلی به ذات

لذت عقلی، لزوم بیشتری به ذات دارد. عشق معنوی، عمیق‌تر است. اولیاء، در خواب نیز واصل‌اند؛ نوم مومن عبادت است.

صورت عقلیه، با تعقل، استکمال می‌یابد و ذات عقل می‌شود. گاه پیش از شعور، مقوم ذات است.

ارسطو: «فسرت داخلاً فی ذاتی خارجاً عن سائر الأشیاء» – داخل ذات شدم، از همه بیرون آمدم و حسن و بهاء یافتم.

لذت تجردی، شبیه بهجت مبدأ اول است. لذت مقربین، با ذات مبدأ.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

لذت عقلی، با اتحاد ذات، ابدی و شبیه لذت الهی است.

جمع‌بندی نهایی

ادراک حسی، ضعیف، ناقص و ظاهری است؛ ادراک عقلی، عمیق، ذاتی و ابدی. سالک با تجرد، حتی در دنیا، به آخرت می‌رسد. معرفت، بذر مشاهده و حضور است. حجاب، جهل یا اشتغال به بدن. با رفع مانع – مرگ طبیعی یا ارادی – وصول به لذت عقلی ممکن می‌شود. اجسام، فاقد حیات و شعور حقیقی‌اند؛ حیات، در تجرد است.