متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نور اسفار – جلد نهم – بخش هشتاد و چهارم

مقدمه

این بخش به بررسی وجود عقل فعال در نفس انسانی و چگونگی اتصال و اتحاد نفس با آن اختصاص دارد. بحث در چارچوبی تجردی و ربوبی جریان می‌یابد و از ظرف ناسوتی و حتی تصور ناسوتی فاصله می‌گیرد. موجودات یا مادی‌اند، یا مثالی برزخی، یا مجرد. عالی‌ترین مرتبه وجودی، ظرف تجرد است که برتر از عالم مثال، طبیعت و ناسوت قرار دارد. در این ظرف، انسان مقام جمع را داراست؛ از عقل بالقوه و هیولانی که ماده عقل و مرکز رشد آن است، آغاز می‌شود و به مراتب بالاتر ارتقا می‌یابد.

بخش اول: مراتب چهارگانه عقل در نفس انسانی

عقل بالقوه (هیولانی)

عقل بالقوه، استعداد اولیه رشد و ارتقای عقلی است. این مرتبه همچون کودکی است که بسیاری از مسائل را درنمی‌یابد، اما قابلیت ادراک در آینده نزدیک را دارد. این کودک با حیوان عقیم در ادراک کمالات متفاوت است؛ زیرا حیوان فاقد این استعداد است. عقل بالقوه با لسان فلسفی یا روان‌شناختی قابل اثبات است. انسان، به‌ویژه طفل، برخی مطالب را می‌یابد و بسیاری را نمی‌یابد، اما به‌تدریج می‌یابد. این مرتبه، ماده اصلی و رأس‌المال حقیقت آدمی است و قابلیت ارتقا دارد.

عقل بالفعل

عقل بالفعل، فعلیت عقل بالقوه است. انسان با اصول اولیه و مبادی موضوعی، قیاس را دنبال می‌کند و به نتیجه می‌رسد. در این مرتبه، انسان «می‌داند»، نه آنکه تنها «بتواند بداند». عقل بالفعل، ظهور و وجود عقل بالقوه است. این عقل نسبت به یک قیاس یا نتایج متعدد فعلیت می‌یابد. مجتهد با اجتهاد فعلی، نه با استعداد مراجعه (اذا رجع فهم)، شناخته می‌شود. جاهل با مجتهد در عدم فهم بدون مراجعه اشتراک دارد، اما مجتهد با مراجعه می‌فهمد، درحالی‌که جاهل فاقد قدرت مراجعه است.

عقل بالملکه

عقل بالملکه، مرتبه‌ای بالاتر از عقل بالفعل است. در این مرتبه، ملکه علمی و نورانی حاصل می‌شود. فرد بدون نیاز به رعایت قواعد در هر بار، به‌درستی استنباط می‌کند. این ملکه، تخلق دائمی عقل فعلی است؛ همچون چشمه‌ای جوشان که آب از آن جاری است. ملکه، منبع جوشان است، نه صرف فعلیت. برخی در چینش مراتب، عقل بالملکه را پیش از عقل بالفعل می‌گیرند، اما این خلط قوه قریب به فعل با ملکه است. مجتهد متجزی ممکن است در برخی مسائل فتوا دهد، اما مجتهد کسی است که مبانی را بالملکه داراست، نه بالرعایه.

عقل فعال (مستفاد)

عقل فعال، مفيض ظرف تجرد است و در انسان نیست، بلکه انسان با رشد به آن نزدیک می‌شود. این عقل، موجودی تجردی سماوی و مستقل است، همچون جبرائیل، میکائیل یا اسرافیل. عقل فعال دو ظرف وجودی دارد: وجود مستقل در ظرف خود، و وجود ربطی که انسان با آن مرتبط می‌شود. با تجرد، قرب و قوت ملکوت نفس، انسان به مرتبه‌ای می‌رسد که «آنچه استاد ازل گفت، بگو می‌گویم». در این مرتبه، استمداد از عقل فعال صورت می‌گیرد و اتحاد وجودی حاصل می‌شود. انسان بنور الله می‌نگرد، نه بعقل خود. ادراکات او ارضی نیست و با عقل فعال تصمیم می‌گیرد.

نتیجه‌گیری بخش اول

مراتب عقل از بالقوه آغاز می‌شود و به عقل فعال ختم می‌گردد. سه مرتبه نخست در ظرف ناسوتی و فلسفی قابل تصورند، اما عقل فعال در ظرف تجرد ربوبی قرار دارد و اتصال به آن، کمال نفس است.

بخش دوم: وجود دوگانه عقل فعال و کمال نفس

عقل فعال وجودی فی نفسه دارد که ربوبی و سماوی است، و وجودی فی أنفسنا که در نفوس اولیای اهل سلوک حاصل می‌شود. کمال نفس، تمام وجود، صورت و غایت آن، وجود عقل فعال برای نفس، اتصال و اتحاد با آن است. نفس با عبادت یا معرفت به قرب می‌رسد و به جایی که خود تنها تصمیم نگیرد، بلکه بنور الله بنگرد.

کمال شیء، غایت آن است. کمال درخت، میوه یا سایه آن است، نه هیزم. آنچه وصول به آن بوجه اتحاد ممکن نباشد، غایت وجود شیء نیست. اگر وصول به عقل فعال ممکن نباشد، غایت نفس نیست. اما عقل فعال غایت بالطبع است و از شأن آن است که صورت نفس شود، مگر مانعی قطع‌کننده راه وصول.

ابن‌سینا میان معقول بالعرض و بالذات خلط کرد. معقول بالعرض، قالب خارجی است؛ معقول بالذات، وجود حقیقی شیء در عارف. کسی که با گل متحد شود، اشد گل را دارد؛ گل پژمرده شود، او نمی‌شود. اتصال با خبائث، خبث ذاتی می‌آورد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

کمال نفس در اتحاد با عقل فعال است. این اتحاد، نه انضمام، بلکه صیرورت نفس به صورت عقل فعال است.

بخش سوم: پاسخ به شبهه فاعل مقدم و غایت متأخر

شبهه: چگونه شیء واحد هم فاعل مقدم بر وجود شیء و هم غایت متأخر از آن باشد؟ فاعل مقدم است، غایت متأخر و مترتب ذاتاً بر کمالات نفس.

پاسخ: حق تعالی هو الأول و الآخر است. فاعل در نزول، غایت در صعود. به‌خاطر سعة وجود منبسط و وحدت جامعة. اضداد در محدود محال است، اما در تجرد ممکن. محال در خارج واقع نمی‌شود، اما در ذهن واقع است.

عقول فعاله، وسائط صدور و رجوع‌اند. موجودة بوجود الحق، باقية ببقائه. لوازم ذات و اشعة نور او. موجودات تجردی از عقل فعال استمداد می‌گیرند، گاه ناخودآگاه.

نتیجه‌گیری بخش سوم

عقل فعال به‌واسطه سعة و وحدت، هم فاعل و هم غایت است؛ همچون حق تعالی.

جمع‌بندی نهایی

عقل فعال، غایت کمال نفس است. اتصال به آن، اتحاد وجودی و نظر بنور الله را به ارمغان می‌آورد. مراتب عقل از بالقوه به فعال، سیر ارتقایی نفس است که در تجرد ربوبی به کمال می‌رسد.