متن تحقیق

نور مجالس
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکصد و سی و نهم: نقد هستی‌شناختی دیدگاه ملاصدرا در باب قبر حقیقی و معاد جسمانی

مقدمه بخش

در این مجلس، سخن از حقیقت قبر، برزخ و قیامت است؛ نه به‌صورت نقل قول‌های دور و دراز، بلکه به‌سان کسی که از راه رسیده و خود دیده است. سخن در این مقام، سخنِ شنیده نیست؛ سخنِ رسیده است. آنچه در کتب فلسفی و عرفانیِ رایج درباره عالم برزخ و قیامت آمده، غالباً از سنخ شنیده‌های واسطه‌دار است که هرچه از منبع اصلی دورتر می‌شود، رنگ و لعابِ حقیقت در آن کم‌رنگ‌تر می‌گردد. در این مجلس، کوشش بر این است که پرده از این حقیقت برداشته شود و نشان داده شود که قبر حقیقی و عذاب و ثواب آن، فراتر از هئیات نفسانی و ملكات اخلاقی است.

۱. قبر حقیقی: هئیات نفسانی یا عالم منفصل ربّانی؟

در اسفار اربعه آمده است:

فَالْقَبْرُ الْحَقِيقِيُّ هَذِهِ الْهَيْئَاتُ وَعَذَابُ الْقَبْرِ وَثَوَابُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ

این عبارت، گرچه در ظاهر به هئیات نفسانی اشاره دارد، اما اگر دقیق بنگریم، تمام حقیقت را در بر نمی‌گیرد. هئیات نفسانی، تنها برزخ متصل است؛ برزخی که هنوز با خاک و غبار دنیا آمیخته است. اما برزخ منفصل و قیامت کبری، عالمی است که خداوند به اراده تکوینی خود تدارک دیده و انسان در آن حاضر می‌شود؛ نه اینکه خودِ انسان، تمامِ آن عالم باشد.

این سنگ‌ها، تدارک ربّانی است، نه تدارک عبدی. نیز فرمود:

این تشابه و این عطا، تدارک الهی است، نه صرف ظهور ملكات نفسانی. اگر همه چیز را به هئیات فروکاهیم، دیگر فرقی میان سخن ما و سخن منکرین قیامت جسمانی باقی نمی‌ماند.

۲. تفاوت میان رسیده و شنیده

کسی که حج گزارده و کعبه را زیارت کرده، سخن دیگری دارد با کسی که از او شنیده است. اگر واسطه‌ها یکی پس از دیگری افزون شوند، نقلِ نقلِ نقل، دیگر رنگ و بوی حقیقت ندارد. بسیاری از عبارات فلاسفه و برخی عرفا درباره برزخ و قیامت، از همین سنخ است: شنیده‌هایی که گاه درست و گاه نادرست‌اند؛ گاه مو به مو و گاه پرت و پلا.

مثال روشن آن، آن معتاد بود که پول همسرش را ربود و پانزده روز غایب شد. چون بازگشت، گفت: «به زیارت مشهد مشرف شدم». از او نشانی خواستند؛ سقاخانه کجاست؟ حرم چگونه است؟ پاسخ‌هایش آمیزه‌ای از راست و دروغ بود. سرانجام معلوم شد که نه تنها به مشهد نرفته، بلکه جای دیگری بوده است. این است حال بسیاری از بیانات درباره عالم غیب: شنیده، نه دیده.

۳. نقد تمثیلات ملاصدرا

ملاصدرا برای تبیین رابطه میان عالم برزخ و قیامت از دو تمثیل بهره جسته است:

1. خروج جنین از رحم به دنیا
2. خروج انسان از خواب به بیداری

هر دو تمثیل، بسیار نارسا و ضعیف‌اند. خروج جنین از رحم، تنها گریه‌ای است و اندکی افزایش ادراک؛ اما مرگ و انتقال به برزخ، «إذا مات انتبه» است؛ یعنی بیداریِ کامل و ادراکِ شدیدتر از یقظه دنیوی. عالم برزخ، «منام» نیست؛ عالم شدت حیات است.

۴. فشار قبر: ضیق صدر یا واقعیت عینی؟

اگر فشار قبر را صرف ضیق صدر بدانیم، با قطع تعلق نفس از بدن، میت دیگر چیزی احساس نمی‌کند. اما احکام شرعی خلاف این را گواهی می‌دهند:

• حرمت مثله کردن میت
• حرمت تشییع ناگهانی میت به قبر
• دفن تدریجی و از سمت پا
• تلقین و ماثورات

این احکام نشان می‌دهد که میت، زنده‌تر از زنده است و ادراکش شدیدتر شده است. اگر فقط حرمت مومن باشد، چرا برای بیمار زنده، قطع عضو جایز است اما برای میت حرام؟ پس معلوم می‌شود که میت ادراک دارد و درد به او می‌رسد، هرچند ما فریادش را نشنویم.

۵. رگه‌های معاد روحانی در کلام فلاسفه

در عبارت «فإذا اشتدت قوتها قامت قیامتها» دقیقاً همان معاد روحانیِ صرف نهفته است: قیامت یعنی شدت ادراک نفس، نه عالم منفصل ربّانی. این همان سخن کسانی است که معاد جسمانی را منکرند و می‌گویند: «همین که اعمال در همین دنیا ظاهر شود، همان قیامت است».

اما قرآن کریم سخن دیگری دارد:

این آمدن رب و صفوف ملک، ظهور ربّانی است، نه ظهور عبدی و ملكات نفسانی.

نتیجه‌گیری بخش

معاد دارای دو ساحت است:

1. ساحت عبدی: ظهور ملكات و اعمال انسان (هئیات نفسانی)
2. ساحت ربّانی: تدارک الهی، عالم منفصل، بهشت و جهنم واقعی، حشر اجساد، میزان، صراط و تمامی آنچه قرآن کریم وعده داده است

فروکاستن معاد به ساحت اول، در واقع انکار پنهان ساحت دوم است. و این، همان خطایی است که در بسیاری از کتب فلسفی و عرفانیِ رایج راه یافته و هنوز رگه‌های آن باقی است.