متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: نقد اصطلاح «هيولای آخرتی» و اشتراک لفظی میان ماده و خیال

یکی از مباحث دقیق و حساس در فلسفه معاد، بررسی نسبت میان هيولای دنیوی و آنچه در برخی متون فلسفی «هيولای آخرتی» نامیده شده است. در این بخش، با دقت تمام نشان داده می‌شود که این نام‌گذاری نه تنها اشتراک ماهوی ندارد، بلکه صرفاً یک جعل اسم و اشتراک لفظی محض است.

این اشتراک، همچون اشتراک لفظ «عین» میان چشمه جارى در بیابان و چشم گریان در خانه است؛ هر دو «عین» نامیده می‌شوند، اما یکی چشمه است و دیگری عضو بدن. در اینجا نیز میان هيولای دنیوی (ماده) و هيولای آخرتی (خیال) هیچ اشتراک ماهوی وجود ندارد؛ بلکه صرفاً اشتراک لفظی است.

عالم آخرت از خیال آغاز می‌شود، نه از ماده. ماده منحصر به عالم ناسوت است و در برزخ و قیامت، ظرف نخستین، خیال منفصل است که برزخ میان ماده و تجرد محض عقلانی به شمار می‌رود.

دو خصوصیت دیگر که برای «هيولای آخرتی» ذکر شده است

در ادامه، دو خصوصیت دیگر برای این هيولای موهوم ذکر می‌شود:

1. در عالم دنیا، حلول صورت در هيولا محتاج حرکت استعداديه، زمان سابق، جهات قابليت و اسباب خارجی است؛ اما در آخرت، ظهور صور تنها از ناحیه مبدأ فياض و به واسطه مقومات و اسباب داخلی (ملكات نفسانی) صورت می‌گیرد و نیازی به استعداد و زمان و سبب خارجی نیست.
2. در دنیا، اگر صورت از ماده زائل شود، برای بازگشت آن صورت، نیاز به تأثير مستأنف از سبب خارجی است؛ اما در آخرت، اگر صورت غایب شود، نفس به ذات خود و مقوماتش برای استحضار آن کفایت می‌کند و نیازی به سبب منفصل ندارد.

بخش دهم: برزخ، عالم بیداری است نه خواب و خیال

یکی از تصورات نادرست که در برخی تفاسیر فلسفی رواج یافته، این است که عالم برزخ را «منام» و «خمار» و «رقود» پنداشته‌اند و قیامت را بیداری پس از آن خواب دانسته‌اند. این تلقی با نصوص قرآنی و حدیثی و عقل سلیم در تعارض آشکار است.

این حدیث شریف صراحت دارد که با مرگ، انسان بیدار می‌شود، نه اینکه به خواب می‌رود. عالم برزخ، عالم هوشیاری کامل، شدت انطباع و ادراک تام است، نه عالم رقود و خمار.

بخش یازدهم: نقد لغوی و قرآنی معنای «بعث» به عنوان بیداری از خواب

یکی از مهم‌ترین محورهای این نقد، بررسی معنای لغوی و قرآنی واژه «بعث» است. در برخی تفاسیر فلسفی ادعا شده که «البعث لغةً التنبیه من النوم» است؛ یعنی بیداری از خواب.

برخی از موارد استعمال «بعث» در قرآن کریم:

در همه این موارد و ده‌ها مورد دیگر، «بعث» به معنای برانگیختن، زنده کردن، قیام دادن، حرکت دادن، ارسال کردن و حیات مجدد است، نه بیداری از خواب.

جمع‌بندی نهایی

از مجموع این مباحث به دست می‌آید که:

• در عالم آخرت، ماده و هيولای مادی به معنای فلسفی آن وجود ندارد؛ ظرف نخستین، خیال منفصل است.
• عالم برزخ، عالم بیداری کامل، هوشیاری تام و انطباع شدید است، نه خواب و خیال و خمار.
• واژه «بعث» در قرآن کریم و لغت عربی، هیچ ارتباطی با بیداری از خواب ندارد و این تلقی، بی‌اساس و مخالف نصوص است.
• باید از جعل اصطلاحات جدید و اشتراک لفظی میان ماده و خیال پرهیز کرد و صراحتاً گفت: عالم آخرت از خیال آغاز می‌شود و برزخ، عالم حیات و بیداری حقیقی است.