متن تحقیق

معاد جسمانی در حکمت متعالیه

بقاء الجسم بالحقیقة الوجودیة و رفع الموانع

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: وجود صورت غیبیه برای هر صورت طبیعی و تفاوت مراتب آخرت و دنیا

چنان‌که ملاصدرا در اسفار اربعة می‌فرماید: «فلکل من هذه الصور الطبیعیة صورة غیبیة، هذه شهادتها و ثانیة هذه أولیها و آخرة هذه دنیاها، إلا أن منازل الآخرة کمنازل الدنیا متفاوتة فی الشرف و الدناءة و العلو و الدنو».

پس از تبیین این حقیقت که هر ذره مادی و جماد دارای شهادت و غیب توأمان است و غیب، باطن و جهت علی و غایی آنهاست، باید گفت مراتب دنیا و آخرت در شرف و دنائت، علو و خست، با یکدیگر متفاوت‌اند، هرچند همه موجودات دنیوی دارای آخرت‌اند که ظرف حسشان به ظرف خیال و ظرف خیالشان به ظرف عقل و ظرف عقل به کمال مطلق تبدیل می‌شود.

ملاصدرا می‌فرماید: میعاد خلائق در آخرت بر حسب مراتبشان در دنیاست؛ فالأشرف یعاد إلى الأشرف و الأخس إلى الأخس. دنیا مزرعه آخرت است؛ هرچه در اینجا کاشته شود، در آنجا درو خواهد شد.

اگر صورت شیئی در این عالم از خسّت به شرف یا از نقص به کمال منتقل گردد – مانند انتقال صورت جماد به نبات یا نبات به حیوان، یا کافری که ایمان آورد یا فاسقی که توبه کرد – معادش نیز از طبقات جحیم به طبقات جنان منتقل می‌شود. بنابراین، عاقبت امر است که تعیین‌کننده است، نه ابتدای حال.

بخش دوم: ما من موجود من الموجودات الطبیعیة إلا و له صورة نفسانیة فی الآخرة

ملاصدرا می‌فرماید: «فإذا ما من موجود من الموجودات الطبیعیة إلا و له صورة نفسانیة فی الآخرة ولصورته النفسانیة صورة عقلیة فی عالم آخر کهی دار المقربین و مقعد الصدیقین و العلیین».

این کلام با آنچه ما همواره تأکید کرده‌ایم کاملاً مطابق است: هیچ چیز مضمحل نمی‌شود؛ همه موجودات – اعم از ذرات اجسام و جمادات و نباتات – دارای آخرت‌اند. مراد از «نفس» در اینجا، نفس فطری و ظهور وجودی و هویّت هر شیء است، نه الزاماً نفس ناطقه انسانی. سنگ نیز نفس دارد، اما نفس بساطت وجودی و شعور بسیط خود را، نه قلب تپنده انسانی.

تفاوت جسم در دنیا و آخرت صرفاً در رفع موانع و کمال ظهور است. وجود یعنی شعور؛ موجود یعنی ذی‌شعور، اما شعور اجسام شعور بسیط است، نه شعور ارادی ترکیبی. در آخرت موانع برداشته می‌شود و مقتضای وجود در هر دو عالم یکی است.

بخش سوم: سلسله مراتب حس، نفس، عقل و اتحاد عینی هیولی و صورت

اعلی طبقة کل عالم متصل بأدنی طبقة العالم الذی فوقه. هر صورت در عالم ادنی هیولی عالم اعلی است و هیولی با صورتش متحد بالعینیة است، نه بالترکیب. صورت تمام حقیقت هیولی، کمال و معاد آن است.

پس صورت حسیه وقتی لطیف شود، هیولی صورت نفسانیه می‌گردد و صورت نفسانیه هیولی صورت عقلیه. بقای حس به نفس، بقای نفس به عقل و بقای عقل به مبدأ حق است.

بخش چهارم: نقل از فیلسوف اعظم و تبیین هیولی العقل

ملاصدرا از ارسطو نقل می‌کند که هیولی العقل شریفة جداً، بسیطة عقلیة، و عقل أشد انبساطاً و محیط بها. همین‌طور هیولی النفس شریفة لأنها بسیطة نفسانیة، و نفس أشد انبساطاً من هیولیها و محیطة بها و مؤثرة فیها الآثار العجیبة بمؤونة العقل.

دلالت این کلام بر عظمت عالم حسّی است که هر که آن را بنگرد، حیرت کند؛ از عظمت و حسن و حرکت دائم و ارواح ساکنه در حیوان و هوا و نبات. پس باید به عقل خویش به عالم اعلی ارتقا یابد که این عالم مثالی برای آن است و اشیاء را آنجا عقلیة دائمة متصلة ذات فضایل و حیات نقیة ببیند.

بخش پنجم: شاهد عرشی بر وجود صور نفسانیه و عقلیه برای صور طبیعی

ملاصدرا می‌فرماید: هرگاه چیزی خارجی را حس کنیم، صورتی غیر از صورت خارجی‌اش در قوای حساسه ما واقع می‌شود. سپس از آن صورت حسی، صورتی لطیف‌تر و اشرف در قوه خیال (که مجرد است) پدید می‌آید، و سپس صورتی عقلی در قوه عقل.

فلولا رابطه ذاتی و اتحادی بین محسوس و متخیّل و معقول – چنان‌که بین حس و خیال و عقل ما وجود دارد – این انتقال ممکن نبود. همین رابطه در سلسله نزول نیز برقرار است: از صورت عقلیه به مثالی و از مثالی به حسی (مانند تمثل جبرئیل علیه‌السلام برای مریم و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله).