متن تحقیق

صراط توحید
تأملات وجودی در حرکت انسان به سوی خداوند

برگفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: دو حرکت بنیادین در وجود انسان

هر موجودی در عالم، بر اساس فطرت وجودی خود، دارای حرکتی جبلی و غریزی به سوی مسبب الأسباب است. این حرکت، حرکتی جوهري و عام است که در همه مراتب وجود جریان دارد؛ از جماد تا نبات و حیوان و انسان.

اما انسان، افزون بر این حرکت جوهري عام، دارای حرکتی دیگر است که ذاتی و ثانوی نامیده می‌شود و منشأ آن، فطرت ناسی است؛ همان که قرآن کریم می‌فرماید:

این فطرت ناسی، حرکتی است ذاتی، نه عرضی؛ حرکتی است وجودی و بالذات، نه معلول کیفیتی نفسانی یا باعثی اعتباری و دینی جعلی.

بخش دوم: نقد وجودی بر بیان صدرالمتألهین در اسفار

در عبارت صدرالمتألهین آمده است: «و للانسان مع تلک الحرکة الجوهرية العامة حرکة أخری ذاتیة منشؤها حرکة عَرَضیه فی کیفیة نفسانیة لباعث دینی». این بیان، دارای اشکال بنیادین است؛ زیرا حرکت عرضی نمی‌تواند علت حرکت ذاتی باشد، حتی اگر آن باعث، دینی باشد.

دین الهي، امر اعتباری و جعلی نیست؛ دین، بیان و عکس زیبا و تنزیلی همان فطرت ذاتی انسان است. قرآن کریم، شناسنامه وجودی انسان و عالم است؛ انسان باید در آن خود را جستجو کند و جایگاه خویش را بیابد.

بخش سوم: اعمال عبادی، اعدادند نه فاعل حقیقی نفس

نماز و قرآن و استاد و خوراک، همه ظرف اعدادند، نه فاعل حقیقی نفس ملکوتی انسان. فاعل حقیقی نفس، تنها خداوند است. «لا حول و لا قوة إلا بالله» یعنی تنها خدا حامل و قائم‌کننده حرکت ذاتی ماست.

اگر نماز را فاعل حقیقی نفس بدانیم، شرك خفیص است. همه اینها ظرف اعدادند؛ حق است که نفس را تربیت می‌کند، نه یک گونی نماز.

بخش چهارم: صراط، أدقّ من الشعرة و أحدّ من السیف

صراط، همان حرکت ذاتی توحیدی انسان است که دین، بیان تنزیلی آن است. روایت معروف که صراط را «أدقّ من الشعرة و أحدّ من السیف» توصیف کرده، دقیق‌ترین بیان است:

• أدقّ من الشعرة ← اشاره به دقّت حكمت نظری و دشواری فهم حقیقت
• أحدّ من السیف ← اشاره به تیزی حكمت عملی و دشواری سلوک و بریدن از نفس

بخش پنجم: بهشت و جهنم در طول یکدیگرند، نه در عرض

دوزخ و نعیم، شرق و غرب عالم نیستند؛ در طول یکدیگرند. همه وارد آتش می‌شوند، ولی برخی عذاب نمی‌بینند:

سالک عارف ابتدا نار می‌بیند، سپس نور؛ ابتدا جحیم را می‌بیند تا نعیم را ببیند:

بخش ششم: ختم الله علی قلوبهم؛ قفل بر گنجینه

خانه خالی را مهر نمی‌زنند؛ قلب خالی را قفل نمی‌کنند. «ختم الله علی قلوبهم» یعنی در آن قلب، گنجینه‌ای عظیم است که باید حفظ شود.

جمع‌بندی نهایی

صراط، همان فطرت توحیدی ذاتی انسان است که قرآن کریم و شريعت، بیان تنزیلی و نقشه آن است. این صراط، أدقّ من الشعرة و أحدّ من السیف است؛ دقيق چون فهم حقیقت دشوار است و تیز چون سلوک، نفس را می‌بُرد و به خدا می‌رساند.

انسان، مسافری است که از ابتدا در راه است؛ راهی که جز به حق ختم نمی‌شود، هر چند در مصداق اشتباه کند و در بیراهه بماند. و این است سرّ حرکت جبلی همه موجودات و حرکت ذاتی انسان کامل.