متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۸۹ ـ تتمه میزان الأعمال و تأثیر دوسویه اعمال و ذات انسانی

هر عملی از اعمال بدنی، تأثیر معینی در نفس دارد؛ چه عمل از قسم حسنات و طاعات باشد مانند نماز، روزه، حج، زکات و جهاد، و چه از قسم سیئات و معاصی. این تأثیر دوسویه است: اعمال بر جوهر نفس اثر می‌گذارند و نفس نیز بر اعمال تأثیر دارد. این تقابل میان ذات و عمل، امری کلی و عام است که پیوسته در کلمات عالمان و حکیمان تکرار شده است.

اگر عمل از باب حسنات باشد، اثر آن تنویر نفس، تخلیص آن از عسر شهوات، تطهیر از غواسق هیولیات، جذب نفس از دنیا به سوی آخرت و از منزل ادنی به محل اعلی است. هر قدر حسنات بیشتر و مضاعف شود، به همان مقدار تنویر و تهذیب نفس افزون می‌گردد. همچنان که اگر معاصی تکرار و تضاعیف شود، ظلمت و تکثیف نفس به شدت و کثرت می‌رسد؛ نفس به سلاسل و اغلال دنیا بسته می‌شود و از مشاهده حقایق خلقت در دنیا محجوب می‌ماند.

این احتجاب تا هنگامی که حجاب‌ها برداشته شود (عند الموت و بالأخص عند قیام الساعة) ادامه دارد؛ آن‌گاه حقیقت امر برای انسان مکشوف می‌گردد و هر کس به مقدار سعیش و عمله، رجحان نور طاعت یا ظلمت کفر را در میزان خویش می‌بیند.

نقد تقسیم سه‌گانه ملاصدرا در میزان اعمال

در تتمه میزان، حکیم صدرالمتألهین اعمال مردم را در قیامت به سه قسم تقسیم می‌کند:

1. کسانی که حسناتشان راجح است → اهل سعادت
2. کسانی که سیئاتشان راجح است → اهل شقاوت
3. کسانی که حسنات و سیئاتشان مساوی است → متوسط بین الجانبین؛ خداوند یا عذابشان می‌کند یا توبه بر آنان می‌پذیرد.

این تقسیم از چند جهت قابل مناقشه و اشکال است:

نخست، هیچ انسانی «تمام سیئات محض» نیست؛ حتی اشقی الأشقیاء نیز حسناتی دارد، هرچند اندک، و خداوند متعال طبق «وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ» حق‌العباد و اجر آن حسنات را ادا می‌فرماید. همچنان که هیچ انسانی جز اولیاء کاملین «تمام حسنات محض» نیست.

دوم، فرض تساوی دقیق فلسفی میان حسنات و سیئات تقریباً محال است؛ قرآن کریم فرموده: «فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَاتَّقَىٰ ۝ وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَىٰ ۝ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَىٰ ۝ وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَىٰ ۝ وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَىٰ ۝ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَىٰ» (لیل: ۵-۱۰)؛ یعنی یا شاکر است یا کفور، و میانه مطلق وجود ندارد.

سوم، حتی اگر فرض محال تساوی رخ دهد، «سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي» و رحمت واسعه الهی اقتضا می‌کند که خداوند با عفو و لطف عمل کند، نه آنکه بگوید «إما أن یعذب أو یتوب علیه». این کلام با مقام رحمانیت و رحیمیت منافات دارد.

بخش ۱۸۹ (ادامه) ـ بررسی طوائف الناس یوم القیامة در اسفار

حکیم صدرالمتألهین در فصل «الإشارة إلى طوائف الناس یوم القیامة» می‌نویسد که اهل آخرت از حیث حساب دو صنف‌اند:

1. کسانی که بغیر حساب وارد جنت می‌شوند و از نعیم آن بهره‌مند می‌گردند.
2. کسانی که اهل عقاب‌اند و با حساب وارد می‌شوند.

سپس صنف اول را به سه قسم تقسیم می‌کند:

نقد قرآنی و روایی این تقسیم

این تقسیم از چندین جهت با نصوص قرآن کریم و سنت معصومین (علیهم‌السلام) سازگار نیست:

۱. عبارت «بغیر حساب» در قرآن کریم یا به معنای رزقی است که خارج از محاسبه ظاهری و انتظار بشر می‌رسد (مانند رزق دنیوی)، یا به معنای نعمت‌هایی است که قابل احصا و شمارش نیستند. هیچ‌گاه به معنای «عدم حسابرسی مطلق در قیامت» نیست.

آیاتی که حکیم آورده، هیچ‌کدام دلالت بر ورود بغیر حساب به بهشت ندارند:

آیه «ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ» (انعام: ۵۲ و آل‌عمران: آیه مربوط به فقرای مؤمن) صرفاً درباره رابطه دنیوی پیامبر (ص) با اصحاب صفه و فقرای مؤمن است و هیچ دلالتی بر بغیر حساب وارد شدن به بهشت ندارد.

آیه «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَسادًا وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» (قصص: ۸۳) نیز تنها می‌گوید دار آخرت برای متقین است، نه اینکه بدون حساب وارد می‌شوند.

وجود قشر سوم (نفوس ساذجة خالی از حسنه و سیئه) اساساً در عالم واقع معدوم است؛ حتی صغیر و طفل نیز اعمال و آثاری دارد و هیچ انسانی «کیسه خالی امکان محض» نیست.