متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: نقد و بررسی آرای ملاصدرا در باب اهل اعراف و ارائه تفسیر دقیق قرآنی

در این بخش از تفسیر سوره اعراف، به بررسی دقیق آیات ۴۶ تا ۴۹ پرداخته می‌شود و دیدگاه ملاصدرا در اسفار الأربعه (جلد نهم) مورد نقد بنیادین قرار می‌گیرد. هدف، دستیابی به فهم صریح و روشن قرآن کریم است که همچون نگینی درخشان، بدون نیاز به واسطه‌های تأویلی پیچیده، حقیقت را آشکار می‌سازد.

دو دیدگاه اصلی ملاصدرا دربارهٔ اهل اعراف

ملاصدرا در اسفار دو قول اصلی را مطرح می‌کند و در نهایت قول دوم را ترجیح می‌دهد:

1. اهل اعراف کسانی هستند که حسنات و سیئاتشان برابر است، بدون برخورداری از عقاید قلبی و معرفت باطنی؛ نه به بهشت می‌روند و نه به جهنم، تا شاید با شفاعت یا سجدهٔ ذاتی نجات یابند.
2. اهل اعراف انبیا، اولیا و کاملین هستند.

سپس خود به این قول دوم اشکال می‌کند که آیه می‌فرماید: «لَمْ یَدْخُلُوهَا وَهُمْ یَطْمَعُونَ»، یعنی هنوز داخل بهشت نشده‌اند و طمع ورود دارند؛ این شأن انبیا و اولیا نیست که آخرین نفرات وارد بهشت شوند.

جواب ایشان این است که:

• دیرتر وارد شدن در ابتدا، به شرف و علوّ درجهٔ آنان خللی وارد نمی‌کند.
• «یَطْمَعُونَ» به معنای یقین و قطع است، چنان‌که در کلام حضرت ابراهیم علیه‌السلام آمده: «وَالَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ» (شعراء: ۸۲).

نقد بنیادین هر دو قول

نقد قول اول (مساوات حسنات و سیئات)

این دیدگاه از پایه نادرست است؛ زیرا:

• در عالم خلقت، انسانی که حسنات و سیئاتش دقیقاً برابر باشد و فاقد هرگونه عقیدهٔ قلبی باشد، وجود ندارد. همهٔ افعال انسان از باطن و قلب او سرچشمه می‌گیرد.
• قرآن کریم تنها دو دسته را می‌پذیرد: شاکر و کفور (فاطر: ۳۷). قسم سومی وجود ندارد.
• تعبیر «رِجَالٌ عَلَى الْأَعْرَافِ» به مردان کامل و برجسته اشاره دارد، همان‌گونه که در آیهٔ نور آمده: «رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ». این تعبیر هرگز به افراد متوسط و بی‌محتوا اطلاق نمی‌شود.

نقد قول دوم و اشکال نحوی اساسی

اشکال اصلی ملاصدرا بر پایهٔ یک خطای نحوی استوار است. ایشان «لَمْ یَدْخُلُوهَا وَهُمْ یَطْمَعُونَ» را حال برای فاعل ندا (اهل اعراف) گرفته‌اند، در حالی که این عبارت حال برای مفعول ندا یعنی «أَصْحَابَ الْجَنَّةِ» است.

یعنی اهل اعراف از جایگاه بلند خود به بهشتیانی که هنوز وارد نشده‌اند اما یقین به ورود دارند، سلام می‌گویند و سپس در آیهٔ ۴۹ به آنان اجازهٔ ورود می‌دهند:

تحلیل سیاق آیات ۴۴ تا ۵۰ سوره اعراف

اعراف بلندترین نقطهٔ حجاب میان بهشت و جهنم است؛ بالاتر از هر دو. اهل اعراف از آن جایگاه والا بر هر دو گروه اشراف دارند و همه را به سیمایشان می‌شناسند.

سپس اهل اعراف به بهشتیان سلام می‌کنند، به جهنمیان سلام نمی‌کنند و از خدا می‌خواهند آنان را با قوم ظالم قرار ندهد، و به سران کفر می‌گویند:

روایت صریح از امام صادق علیه‌السلام

در روایت معتبر کلینی از امام صادق علیه‌السلام هنگامی که ابن کواء از امیرالمؤمنین علیه‌السلام دربارهٔ اهل اعراف می‌پرسد، فرمود:

«نَحْنُ عَلَى الْأَعْرَافِ نَعْرِفُ أَنْصَارَنَا بِسِیمَاهُمْ وَنَحْنُ الْأَعْرَافُ الَّذِی لَا یُعْرَفُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا بِسَبِیلِ مَعْرِفَتِنَا… فَلَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَنَا وَعَرَفْنَاهُ وَلَا یَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْکَرَنَا وَأَنْکَرْنَاهُ»

ما بر اعراف هستیم، دوستانمان را به سیمایشان می‌شناسیم و ما همان اعرافیم که خدا جز از راه معرفت ما شناخته نمی‌شود… وارد بهشت نمی‌شود مگر کسی که ما او را بشناسیم و او ما را بشناسد، و وارد آتش نمی‌شود مگر کسی که ما را انکار کند و ما او را انکار کنیم.

جمع‌بندی بخش

اهل اعراف انبیا، اوصیا، اولیای معصوم و کاملین الهی‌اند که از جایگاه والای اعراف بر همهٔ صحنهٔ قیامت اشراف دارند، نخستین واردشوندگان به بهشت‌اند، کلیدداران بهشت‌اند، و بدون معرفت و شناخت آنان، کسی به بهشت راه نمی‌یابد. هر تأویلی که این جایگاه والا را تنزل دهد، از سیاق روشن و بلیغ آیات دور است.