متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش نهم ـ شماره ۲۰۹ نوار اسفار
نقد تطبیقی بر ماهیت دار جهنم در اندیشه ابن‌عربی و فیض کاشانی
نکته کلیدی: عالم آخرت وعایی واحد و مجرد است که دو چهره متضاد دارد؛ چهره جمالی آن بهشت و چهره جلالی آن جهنم است. تفاوت در کیفیت و نوعیت است، نه در اصل تجرد یا ماده بودن.
۱. مقدمه بخش: تفاوت بنیادین دار آخرت با دار جهنم در نگاه ابن‌عربی
پس از آنکه در بیان دار آخرت گفته شد که آن دار تجردی و خیالی است، در باب جهنم اشکال مضاعف پدید می‌آید؛ زیرا نه می‌توان آن را مادّی محض دانست و نه مجرد خالص. از این‌رو، برخی گفته‌اند جهنم همان دنیای مادی است که به آخرت منتقل می‌گردد، ملوث به ظلمات، شرور، آفات و ماده.
اما سخن ما آن است که وعای آخرت یک حقیقت واحد است؛ بهشت و جهنم دو چهره متفاوت از یک نشئه‌اند. عالم آخرت دارای مراتب عقلی، روحانی و جسمانی است و از این حیث هیچ تفاوتی میان بهشت و جهنم نیست. تمثیل آن همچون ماده‌ای است که گاه به صورت گلاب و عطر و یاسمن ظاهر می‌شود و گاه به صورت لجن و نجاست؛ هر دو مادّی‌اند، لیکن یکی کجا و دیگری کجا.
۲. ردّ ادعای مادّی بودن جهنم و مشوب بودن آن به عالم دنیا
ابن‌عربی و پیروان او می‌گویند: «و أما دار جهنم فهی لیست کذلک لأنها لیست داراً روحانیة خالصة بل هی مکدرة مشوبة بهذا العالم». یعنی جهنم مجرد روحانی خالص نیست، بلکه آلوده و آمیخته به این عالم مادی است.
نکته کلیدی: بهشت نیز از همین دنیا به آخرت منتقل می‌شود؛ «إنا هدیناه السبیل إما شاکرا وإما کفورا». هر دو از یک مزرعه (دنیا) برمی‌خیزند. مزرعه یکی است، خواه در آن خشخاش کاشته شود یا ریحان.
۳. ابطال استدلال به «سبقت رحمته غضبه» برای عرضّی بودن آتش جهنم
خطای دوم آنان آن است که آتش جهنم را «مذیفة لرفع هذه الآفات» می‌دانند، یعنی عارضی و موقت تا گناهان زدوده شود و سپس زائل گردد. برای این ادعا به «سبقت رحمته غضبه» استدلال می‌کنند.
این استدلال باطل است؛ سبقت رحمت بر غضب به معنای عارضی بودن غضب نیست. رحمت مظهر اسماء جمال و غضب مظهر اسماء جلال است و هر دو ذاتی‌اند. لسان قرآن کریم در خالدون بودن اهل بهشت و جهنم یکسان است:
فِيهَا خَالِدُونَ
در آن جاویدانند (هم برای بهشتیان و هم برای جهنمیان، بدون هیچ تفاوتی در لسان قرآن کریم)
۴. نقد صریح بر دیدگاه ابن‌عربی در فصوص الحکم و فتوحات
ابن‌عربی می‌گوید جهنم «فکانها هذا العالم انساق إلی الآخرة». یعنی همچون همین عالم است که به آخرت کشیده شده. این سخن نادرست است؛ بهشت نیز از همین عالم به آخرت منتقل می‌شود. همه موجودات از دنیا به آخرت می‌روند، شاکر و کافر تفاوتی ندارد.
جهنمی همواره در پی چیزی است که نمی‌یابد، هوس چیزی دارد که به او زیان می‌رساند، عملی انجام می‌دهد که برایش مکروه است، و از قرین خود می‌خواهد فرار کند، اما نمی‌تواند:
يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ
ای کاش میان من و تو فاصله مشرقین بود؛ چه بد قرینی هستی!
اما ولش نمی‌کند؛ زیرا مشتهیات دنیوی او به صورت عقرب و مار و حیه در آخرت ظاهر می‌شود. حقیت جهنم همان حقیت دنیاست که برای نفوس شقی به صورت معذب و محرقه ظاهر می‌گردد.
۵. تناقض درونی دیدگاه: وجود لحم و شحم در آخرت در حالی که ماده نمی‌رود
اگر گفته شود در آخرت ماده نمی‌رود، پس «مذیبة للحومها و شحومها» از کجا پدید آمده؟ این تناقض آشکار است. اگر آخرت فقط جسم نورانی دارد، پس جهنم کجاست؟ این دیدگاه جهنم را از آخرت خارج می‌کند.
۶. تفکیک دقیق میان استعداد و فعلیت در نشئه آخرت
در آخرت اسباب و علل متضاده مرتفع نیست؛ بلکه استعداد مرتفع است. آخرت ظرف فعلیت است. مبادی (استعدادها) در دنیا مصرف شد و غایات (فعلیت‌ها) در آخرت باقی می‌ماند. بنابراین:
تفکیک دو آیه:
• «و حيل بينهم و بين ما يشتهون» → حائل شدن میان انسان و اشتهاء (استعداد گناه تمام شد).
• «يا ليت بيني و بينك بعد المشرقين» → همراهی ابدی با فعلیت‌های گناهان گذشته.
۷. نتیجه‌گیری بخش
دیدگاه ابن‌عربی و فیض کاشانی در باب جهنم به عنوان «نشئه اضافی»، «غیرحقیقی» و «موقت» با نصوص قرآن کریم، برهان عقلی و دیانت شیعی سازگار نیست. جهنم دار مستقل، حقیقی و خالد است، همان‌گونه که بهشت چنین است. این سخنان بیشتر غزل و شعر است تا کلام علمی و قرآنی.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!