متن تحقیق

نفس ناطقه و مسئولیت کیفری در نشئه آخرت

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: شبهه تجزیه نفس و انکار مسئولیت کیفری در نار

یکی از شبهاتی که در برخی تألیفات فلسفی و عرفانی مطرح شده و گاه مورد سوء برداشت قرار گرفته، این است که در نشئه آخرت و به‌ویژه در جهنم، نفس ناطقه انسانی چون مغلوب نفس حیوانی گردیده و همچون سواری مظلوم بر مرکبی چموش است، از مسئولیت معاف خواهد بود؛ نفس حیوانی نیز تنها به اقتضای طبع خود (شهوت و غضب) عمل کرده و اعتقادی به معصیت ندارد؛ اعضا و جوارح نیز صرفاً آلات بوده‌اند، همچون چاقویی که قاتل با آن جنایت کرده و کسی چاقو را مجازات نمی‌کند. بر این اساس، در جهنم چه کسی را باید عذاب کرد؟ آیا عذاب معنایی خواهد داشت؟

این شبهه، از خلط میان مراتب طولی نفس انسانی و جدایی راکب و مرکوب ناشی می‌شود؛ حال آنکه انسان موجودی واحد و غیرقابل تجزیه است و نفس ناطقه، نفس حیوانی و بدن، مراتب طولی یک حقیقت‌اند، نه دو یا سه جوهر مستقل. غذای مادی که تناول می‌شود، به خون و نطفه تبدیل می‌گردد، سپس به نفس، سپس به عقل و سپس به روح قدسی ارتقا می‌یابد؛ همه صافی در صافی است. سوزن به پاشنه پا فرو رود یا به مردمک چشم، یک «من» فریاد برمی‌آورد.

نفس ناطقه دو مرتبه دارد

نفس ناطقه دو مرتبه متمایز دارد:

1. مرتبه مدرِک کلیات و حساب‌گر؛ این مرتبه را همه انسان‌ها – از عاصی و معاند تا مؤمن – دارا هستند.
2. مرتبه قدسیه و ملکوتیه (نفس مطمئنه، عقل، تقوا)؛ این مرتبه تنها در مؤمنان حقیقی موجود است.

کسی که مرتبه دوم را حتی به ضعف داراست، به جهنم ابدی نمی‌رسد؛ مشکلات دنیا، بیماری، پیری، برزخ، فشار قبر و شداید قیامت گناهانش را می‌شویند.

بخش دوم: چه کسانی به جهنم می‌روند؟

به جهنم تنها کسانی می‌روند که هیچ استعداد ملکوتی در آنان زنده نشده و حتی با همه عذاب‌های دنیا، برزخ و قبر اصلاح نمی‌گردند؛ اینان بسیار اندک‌اند. خداوند ارحم الراحمین است و جهنم پر نمی‌شود؛ تنها همان مشتی که جز آتش هیچ چیز آنان را بیدار و پاک نمی‌کند، وارد آن می‌شوند.

عذاب جهنم بر کل مجموعه انسانی وارد می‌شود: نفس ناطقه (حتی مرتبه حساب‌گرش)، نفس حیوانی، بدن و اعضا؛ همه یک حیثیت‌اند و تجزیه میان آنان باطل است.

تفاوت شهوت و غضب با معصیت

شهوت و غضب بالذات کمال انسان‌اند، اما معصیت (عدم کنترل ارادی آن دو) نقص است. استعداد معصیت نیز کمال است (ملائکه فاقد آن‌اند و لذا مقامشان پایین‌تر است)، اما فعلیت معصیت نقص و سبب تعذیب است.

نقد مثال حدود شرعی در دنیا

وقتی حد شرعی جاری می‌شود، نخست شخصیت و آبرو (نفس ناطقه) خورد می‌شود، سپس بدن درد می‌کشد. حدود شرعی برای کسانی مؤثر است که حرمت و حیثیت نفس ناطقه دارند؛ برای کسی که آبرو ندارد، شلاق همچون زدن به الاغ است و اثر تربیتی ندارد.

این آیه نشان می‌دهد حتی قلب (مرکز نفس ملکوتی) می‌تواند مهر شود؛ پس نفس ناطقه از شقاء مصون نیست.

جمع‌بندی نهایی

شبهه تجزیه نفس از خلط حیثیت بسیط وجودی (که همه چیز در آن تسبح خداست) با حیثیت ترکیبی و ارادی (که معصیت و کفر در آن واقع می‌شود) پدید آمده است. انسان در قیامت به صورت مجموعه‌ای واحد پاداش یا عذاب می‌بیند و هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند «نفس ناطقه‌ام مظلوم بود، نفس حیوانیم گناه کرد، دست و پایم آلت بودند». تعذیب و تنعیم بر کل مراتب نفس وارد می‌شود و رحمت واسعه الهی سبب می‌گردد که جهنم ابدی تنها برای اندک اندکی باشد که جز آتش هیچ چیز آنان را اصلاح نکند.