متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: شجرهٔ طوبى و شجرهٔ زقوم؛ ظهور استعدادها و فعلیت‌های نفس انسانی در دو عالم

واژهٔ «شجره» در اصطلاح عرفانی و فلسفی، دلالت بر بروز و ظهور استعدادها و فعلیت‌های دارای حیات می‌کند؛ سیر حرکتى که از قابلیت به فعلیت می‌رسد و در نفس آدمی تجلی می‌یابد. این شInjectره، همانند درختی است که ریشه در باطن دارد و شاخسار آن در عالم ظاهر گسترده می‌شود.

شجرهٔ طوبى، تجلی فعلیت یافتن قوا، استعدادها و هویت ذاتی مؤمنان است؛ همان‌گونه که شجرهٔ زقوم، فعلیت و استعداد اهل طغیان، عناد و عصيان را به نمایش می‌گذارد. این دو درخت، نمودار دو سیر متضاد نفس انسانی‌اند: یکی به سوی کمال و سعادت، و دیگری به جانب نقصان و شقاوت.

شجرهٔ طوبى؛ درخت سعادت و حسن مآب

طوبى، نام درختی است که ریشه در بهشت دارد و شاخه‌هایش بر سرای مؤمنان سایه می‌افکند. این درخت، نماد نفس کامل‌شدهٔ انسان در علم و عمل است؛ نفسى که چون شجرهٔ طیبه‌ای گشته که اصلش ثابت و فرعش در آسمان‌هاست. میوه‌های آن، علوم حقیقی و معارف یقینی است و شاخسار آن، حقایق ملکوتی و لاهوتی.

شجرهٔ زقوم؛ درخت لعنت و خوراک اثیم

زقوم، درختی است که از اصل جحیم برمی‌خیزد؛ طبیعت دنیوی که استعداد جحیم را دارد و در آخرت به فعلیت می‌رسد. طلع آن همچون رؤوس شیاطین است؛ نازیبا، ناهنجار و خشن. ثمرهٔ آن نه شیرینی، بلکه بغض، عناد، عذاب و حسرت است.

مراد از این شجره، مبدأ اعتقادات باطل، اخلاق سیئه و صفات شیطانی است که چون در نفس رسوخ یابد، از صورت عرضی به جوهر شیطانی تبدیل می‌شود. هواهای گمراه‌کننده، آرزوهای پست و شهوات مذمومه، غذای اهل ضلال‌اند و از آن‌ها نار جحیم و عذاب الیم پدید می‌آید.

تفاوت لذت و عذاب در دو عالم

در دنیا، لذت‌ها ضعیف، همراه با شاغل‌های حسی و مزاحمت ماده است؛ اما در آخرت، نفس از شواغل دنیوی منزه می‌گردد و باطن ظاهر می‌شود. لذت‌های بهشتی، دفعی، غیرمتناهی و خالص است؛ همان‌گونه که عذاب‌های جهنمی، الیم، مداوم و بدون مرگ است: «كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ».

جمع‌بندی نهایی

شجرهٔ طوبى و زقوم، دو تجلی متضاد نفس انسانی‌اند؛ یکی شجرهٔ طیبه که ریشه در ایمان و عمل صالح دارد و میوه‌اش سعادت ابدی، و دیگری شجرهٔ خبیثه که ریشه در کفر و فساد دارد و ثمره‌اش عذاب الیم. انسان در دنیا با انتخاب خویش، بذر یکی از این دو درخت را در نفس خویش می‌کارد؛ آنچه در باطن کِشته شود، در آخرت به ظهور عینی می‌رسد. پس سعادت و شقاوت، هر دو از همین عالم آغاز می‌شود و باطن انسان در دنیا، عین ظاهر او در آخرت است.