متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

شرح تنبيه مهم نمط پنجم، اشاره دوم کتاب الإشارات والتنبيهات ابن‌سینا (صفحه ۸۲، سطر ۱۲)

بخش اوّل: مراد از «الحادث» و تمایز حادث ذاتی و حادث زمانی

تنبيه: مراد از «الحادث» در این مقام، حادث زمانی است، نه حادث ذاتی. همه مجرّدات دارای حدوث ذاتی‌اند، اما قدیم ذاتی نیستند؛ پس وقتی می‌گوییم «الحادث»، مقصود ما حادث زمانی و ناسوتی است، یعنی موجودی که بعد از آنکه نبود، موجود شده و پس از وجودش نیز روزی معدوم خواهد شد.

بخش دوم: تمایز قبليت حادث زمانی با قبليت اعداد طبیعی

اگر کسی بگوید: بسیاری از چیزها قبليت و بعديتشان با هم جمع می‌شود، مانند عدد «یک» و «دو»؛ «یک» پیش‌تر بوده و اکنون که «دو» موجود است، «یک» نیز در «دو» بالقوه باقی است؛ پس قبليت و بعديت در آنها جمع می‌گردد.

پاسخ آن است که قبليت و بعديت در حادث زمانی مانند قبليت و بعديت در اعداد نیست. در اعداد طبیعی، علت و معلول به نحو طبیعی و طولی‌اند؛ لذا «یک» در «دو» بالقوه باقیمانده و وجود پیشین با وجود لاحق معیت دارد. اما در حادث زمانی چنین نیست؛ قبليت آن با بعديت جمع نمی‌شود، بلکه قبليت زائل می‌گردد و بعديت تجدّد می‌یابد.

بخش سوم: «قبل» حادث نه عدم محض است، نه فاعل، بلکه شیءٌ آخر

این «قبل» که حادث در آن معدوم بوده:

• نفس العدم نیست؛ زیرا عدم قبل و بعد نمی‌پذیرد و آنچه قبل است می‌تواند بعد نیز باشد.
• نفس الفاعل نیز نیست؛ زیرا فاعل نسبت به معلول، هم قبل است، هم مع، هم بعد.
• نفس الحادث هم نیست؛ زیرا حادث تازه موجود شده و پیش‌تر نبوده.

پس باید شیءٌ آخر باشد که:

• در آن، تجدد و تصرّم بر حسب اتّصال جریان دارد؛
• قبل و بعدش با هم جمع نمی‌شوند؛
• اتّصال دارد، هیچ گسستی میان قبل و حال و بعد نیست؛
• متصل است، اما قارّ الذات نیست؛
• موازی با حرکت در مقادیر است؛
• از غیر منقسمات ترکیب نیافته، بلکه قابل تجزیه به لاتناهی است.

بخش چهارم: بیان دقیق برهان شیخ در متن إشارات

مراد شیخ این است که هر حادث، مسبوق به موجودی است که غیر قارّ الذات است، متصل است، و اتّصالش اتّصال مقداری (یعنی اتّصال زمان). او در این مقام هنوز نام «زمان» را صریح نیاورده، فقط عینیت و وجود خارجی آن را اثبات کرده است.

بیان برهان: الحادث بعد ما لم یکن → پس بعدیت این حادث مضافٌ الی قبليةٍ قد زالت → پس برای حادث دو اعتبار لازم است: قبل که با بعد جمع نمی‌شود (نه مانند قبلية الواحد علی الاثنین) بلکه قبلیت زائل‌شدنی است و با تجدد بعدیت معدوم می‌گردد → این قبليت نفس العدم نیست (زیرا عدم قبل و بعد ندارد) → و نه نفس الفاعل (زیرا فاعل قبل و مع و بعد است) → پس شیءٌ آخر است که متصل، متجدد و متصرّم است → و این همان زمان است.

بخش پنجم: چرا بحث زمان در إلهیات آمده، نه در طبیعیات

این مباحث گرچه به طبیعیات تعلق دارد، اما شیخ آنها را در إلهیات آورده؛ زیرا در بحث حدوث و قدم عالم، وقتی می‌گوییم «عالم حادث زمانی است»، اگر زمان اثبات نشده باشد، کل بحث بی‌معنا می‌شود. پس نخست با حادث زمانی، زمان را اثبات می‌کند، سپس با زمان، حدوث عالم را تمام می‌نماید.