متن تحقیق
اصالت وجود یا اصالت ماهیت
بخش چهارم: قدمت یا حدوث مسئله، ریشه عرفانی آن و بداهت حقیقت اصالت وجود
لو لم یؤصل وحدةٌ ما حصلت إذ غیر مثار کثرةٍ أنتَ ♦ ما وحد الحقَّ ولا کلِّمَه إلا بما الوحدةَ درات معه
بحث اصالت وجود از مهم‌ترین مسائل حکمت متعالیه است و تنها محوری است که جهت‌گیری تمام اعتقادات یک متأله را مشخص می‌کند. حكيم متأله، عارف متأله و فيلسوف متأله، هر باور و انتخابی که داشته باشد، از مسئله وجود بی‌ارتباط نیست. آنچه در این مسئله برگزیند، تا پایان راه همان را باید پیگیری کند. از این‌رو، برای استحکام بیشتر این پایه و نیز برای روشن شدن جان کلام در مباحث بعدی، بیان کلی و ادله‌ای ارائه می‌شود تا بنیاد این مسئله روشن گردد.
سه محور اساسی در تحقیق اصالت وجود
در این باب، سه پرسش بنیادین مطرح است که باید به‌صورت منقّح و شفاف پاسخ داده شود؛ زیرا تا این سه محور روشن نگردد، ورود به مباحث فلسفی جز حیرت و سرگردانی ثمری ندارد. این‌جاست که جان آدمی تأمین می‌گردد:
- آیا مسئله وجود از مسائل قدیم فلسفه است یا از مسائل مستحدثه‌ای که بعداً پدید آمده؟
- چه ثمره‌ای دارد که بگوییم ماهیت اصیل است یا وجود اصیل؟ آیا دعوا لفظی است یا ثمره تحقّقی دارد؟
- حقیقت Ascendant از آنِ ماهیت است یا از آنِ وجود؟
محور نخست: قدیم بودن یا مستحدث بودن عنوان بحث
پرسش نخست، بحثی تاریخی است نه فلسفی. اینکه این مسئله در چه زمانی و نزد چه کسانی مطرح شده، از شأن حکیم خارج است و به تاریخ فلسفه تعلق دارد. حکیم، شارح حقیقت است نه ناقل اخبار. مرحوم ملاصدرا و مرحوم حاجی سبزواری نیز به این سبب از تاریخ‌نگاری پرهیز کرده‌اند؛ زیرا حکمت و فلسفه علوم عقلی‌اند، نه علوم نقلی.
با این حال، بررسی تاریخی نشان می‌دهد که عنوان صریح و منقّح «اصالة الوجود» در آثار متقدمین (از ارسطو تا ابن‌سینا و سهروردی) به‌صورت مستقل و اساسی طرح نشده بود. عباراتی هست که گاه بوی اصالت وجود می‌دهد و گاه بوی اصالت ماهیت، اما چون عنوان محوری نبوده، تبعاً و بدون تنقیح آمده است.
|
ریشه تنقیح و تصفیه کامل این بحث از زمان میرداماد و به‌ویژه ملاصدرا آغاز شد و عنوان مستقل آن پس از اسفار پدید آمد؛ اما معنون و مضمون آن در عرفان نظری، به‌ویژه نزد محیی‌الدین ابن‌عربی، از ابتدا موجود و منقّح بوده است. |
نسبت شیخ اشراق با اصالت ماهیت
مرحوم حاجی سبزواری از شیخ اشراق به‌عنوان مخالف اصالت وجود یاد می‌کند، حال آنکه در آثار سهروردی بحث صریحی با این عنوان نیست. تفاوت اساسی در شیوه بیان است: شیخ اشراق عالم را بر پایه نور و ظلمت تصویر می‌کند؛ ماهیت را به ظلمت و وجود را به نور تشبیه می‌نماید. از نفس به بالا را «انیتات صرفة و وجودات محضه» می‌داند که دیگر ظلمت ماهیت در آن راه ندارد. بنابراین، در مضمون با حکمت متعالیه اختلافی نیست؛ اختلاف در الفاظ و صورت بیان است.
ملاصدرا و نسبت او با استادش میرداماد
روایت مشهور مبنی بر اینکه ملاصدرا ابتدا قائل به اصالت ماهیت بود و سپس تغییر رأی داد، نادرست است. او تابع محض استاد نبود؛ تمام مکاتب (مشّاء، اشراق، کلام، عرفان) را بررسی کرد و گوهر اصالت وجود را از عرفان نظری محیی‌الدین برگزید، نه از نقض استادش. شخصیت او جامع و ناقد بود؛ نه مقلّد صرف و نه منکِر صرف.
|
اصالت وجود اساساً از عرفان به فلسفه منتقل شد. ملاصدرا همان بیان عرفانی «لیس فی الدار غیره» را با زبان برهانی و مدرسه‌ای صورت‌بندی کرد. |
بداهت حقیقت اصالت وجود
«الوجود موجود» تکرار محض است و «الوجود معدوم» تناقض. «العدم معدوم» تکرار و «العدم موجود» تناقض. اما «الماهیه موجودة» و «الماهیه معدومة» هر دو ممکن‌اند و محتاج دلیل. این امکان و احتیاج به دلیل خود گواه است که وجود و عدم عارض بر ماهیت‌اند، نه بالذات و اصیل. پس ماهیت نمی‌تواند اصل باشد؛ اصالت تنها از آنِ وجود است.
اگر اصالت ماهیت پذیرفته شود، نظام هستی از دست می‌رود؛ وحدت و بساطت واجب الوجود منتفی می‌گردد و کثرت و ترکیب در ذات و صفات لازم می‌آید که با توحید ناب سازگار نیست.
|
پس از ملاصدرا، در حوزه‌های حکمی شیعه دیگر کسی به‌صورت جدی قائل به اصالت ماهیت نشد؛ زیرا مسئله آن‌قدر روشن و بدیهی گردید که نزاع باقی نماند. |
جمع‌بندی بخش چهارم
عنوان منقّح اصالت وجود پس از اسفار پدید آمد، اما حقیقت و معنون آن از عرفان نظری محیی‌الدین سرچشمه گرفت. ملاصدرا این گوهر را با زبان برهانی به مدرسه آورد و بداهت آن را نمایان ساخت. پس از او، اصالت وجود به‌عنوان پایه‌ای استوار در حکمت متعالیه تثبیت شد و اصالت ماهیت جز در میان کسانی که عمق مسئله را درنیافته‌اند، طرفداری نیافت.
| با نظارت صادق خادمی |
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!