متن تحقیق

برگفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش هشتم: اشتراک حقيقى وجود و مراتب تشکیک آن

مقدمه بخش

پس از آن‌که در بخش‌های پیشین، اصالت وجود و وحدت شخصی آن به اثبات رسید، اکنون نوبت به یکی از ارکان اصلی حکمت متعالیه می‌رسد: «اشتراک حقيقى وجود». این بحث، قلب تپنده نظام وحدت در کثرت و وحدت در عین تشکیک است؛ اگر این رکن استوار نگردد، تمام بنای توحید فلسفی فرو می‌ریزد و دوباره شبهه ابن‌کمونه (امکان دو واجب متباین) زنده می‌شود.

سه مقدمه ضروری پیش از ورود به براهین

اول: بحث لفظی نیست

اشتراک لفظی و اشتراک معنوی (مانند «عین» یا «انسان») از مباحث علم بلاغت و ادب عربی است و مبتنی بر سماع و قاموس است. حکیم با برهان سروکار دارد، نه با منجد و اقرب‌الموارد. بنابراین، بحث ما در «حقیقت الوجود» است، نه در لفظ «موجود».

دوم: ثمره عظیم بحث

اگر وجودات متباین باشند، همان اشکالات اصالت ماهیت دوباره پدیدار می‌گردد: امکان تعدد واجب، جدایی صفات از ذات، فروپاشی نظام واحد عالم، و ناتوانی موجودات از اینکه آیه و نشانه خداوند باشند. اما اگر وجود یک حقیقت مشکّک باشد، همه عالم مرآت و مظهر یک وجود می‌شود.

سوم: علت اصرار خصم بر تباین وجودات

خصم (غالباً از متکلمان) می‌ترسد که اگر بگوید وجود واحد است، آن‌گاه فرق میان خدا و خلق از میان می‌رود. پاسخ آن است که: «هر گردی گردو نیست». هر موجودی وجود دارد، اما هر وجودی واجب نیست. وجود عبد «رابط»، «فقری»، «ظلی» و «فیئی» است؛ وجود واجب «مطلق»، «مستقل» و «صرف الوجود» است.

براهین پنج‌گانه مرحوم حاجی سبزواری بر اشتراک حقیقی وجود

برهان اول: مفهوم واحد لا ینتزع من متباینین (برترین دلیل برای تصور موضوع)

ما مفهوم واحد «وجود» را از واجب و ممکن، جوهر و عرض، سماء و ارض، ملائکه و جن و انس انتزاع می‌کنیم. اگر محکی (مصداق خارجی) متباین بود، انتزاع مفهوم واحد محال بود؛ چنان‌که نمی‌توان گفت مفهوم «زید» از زید و عمرو هر دو انتزاع می‌شود.

برهان دوم: صلوح المقسم للانقسام

وجود مقسم است به واجب و ممکن، جوهر و عرض. مقسم باید با جمیع اقسام سنخیت داشته باشد؛ یعنی همه اقسام باید «موجود» باشند. پس وجود در همه آن‌ها یک حقیقت مشترک است.

برهان سوم: اتحاد معنی العدم

عدم مطلق واحد است؛ عدم‌های مقید (عدم زید، عدم عمرو) به واسطه اضافه متعدد می‌شوند. پس وجود مطلق نیز باید واحد باشد، وگرنه ارتفاع نقيضان لازم می‌آید.

برهان چهارم: بقاء الموصوف مع انتفاء الصفة

وقتی از وجوب مبدأ شک می‌کنیم و به امکان می‌رسیم، موصوف (یعنی همان موجود و مبدأ) تغییری نمی‌کند. اگر وجود واجب و وجود ممکن دو حقیقت متباین بودند، با شک در وجوب باید شک در خود وجود هم افتد، در حالی که نمی‌افتد.

برهان پنجم: کلّ شیء آيةٌ له

تمام موجودات از ماده تا مجرد، از دانی تا عالی، آیات پروردگارند و مظاهر و رشحات وجود حق‌اند. متباین نمی‌تواند حاکی متباین دیگر باشد. بنابراین، همه مراتب یک حقیقت واحدند؛ ضعیف‌تر نشانه قوی‌تر است، همچون مراتب نور.

برهان ششم (قوی‌ترین برهان): تعطیل خصم

از خصم می‌پرسیم: وقتی می‌گویید «الله موجود» و «زید موجود»، این «موجود» یکی است (اشتراک) یا کاملاً متفاوت (تباین → الله معدوم!) یا نمی‌دانیم (تعطیل). راه چهارمی نیست.

دفع شبهه خصم: «الله مذوّت الذوات»

خصم می‌گوید: نه اشتراک، نه تعطیل؛ بلکه خداوند «ذات‌دهنده به ذوات» است. پاسخ: این «مذوّت الذوات» یا ذات دارد (اشتراک) یا ندارد (عدم و تعطیل). راه سومی نیست.

تأیید بديعی: إیطاء در قافیه

اهل بديع می‌گویند تکرار «وجود، وجود، وجود» در شعر «إیطاء» است (تکرار یک معنی)، نه «تجنیس» (تکرار لفظ با معانی مختلف). پس لفظ «وجود» مشترک لفظی نیست، بلکه مشترک معنوی است؛ و این خود تأییدی است بر وحدت محکی.

جمع‌بندی بخش

وجود در خارج یک حقیقت بیشتر نیست؛ دارای مراتب شدت و ضعف، قوت و ضعف، اطلاق و تقید است. کثرت فقط در «موجودٌ به» است، نه در «وجود». «الشَّيْءُ لَا يَتَكَرَّرُ». تمام عالم ظلّ و فیء و مرآت و آینه یک وجود است. این است معنای حقیقی توحید فلسفی.