متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: جایگاه بحث معقول ثانى در نظام فلسفى منظومه

پس از آن‌که حکیم سبزواری ـ رضوان‌الله‌تعالی‌علیه ـ مباحث بنیادین فلسفهٔ اولى را در اصالت وجود، تشکیک وجود، وحدت شخصی وجود، حمل اولی ذاتی و شناخت حضوری نفس به انجام رسانید، به سلسله‌ای از مسائل وارد می‌شود که همگی در قلمرو «اندیشه» و «معقولات» قرار دارند. این مسائل، اگرچه از حیث موضوع، به حقایق نفس و ذهن بازمی‌گردند، اما غایت و مقصود فیلسوف از پیگیری آن‌ها یا رسیدن به حقایق خارجی است یا تبیین حقایق علمی (مفاهیم اعتباری ذهنى). از همین‌جاست که بحث «معقول ثانى» به میان می‌آید؛ بحثی که هم فلسفى است و هم منطقى، و از این‌رو نیازمند تفکیک دقیق میان «معقول ثانى» و «معقول ثانى»، و سپس میان «معقول ثانى منطقى» و «معقول ثانى فلسفى» است.

زیربخش اول: تبیین اصطلاح «معقول» در برابر محسوس و متخیّل

ادراک انسان بر سه مرتبهٔ کلى استوار است:

1. حس: ادراک مستقیم خارجی بدون واسطهٔ صورت ذهنی مجرد (گرمی آب، ترشی لیمو).
2. خیال: احیای مجدد همان محسوس در غیاب معروض خارجی، به قیام صدوری خیالی.
3. عقل: ادراک کلی مجرد از ماده و لواحق آن.

آن‌گاه که می‌گوییم «معقول»، مراد همان مرتبهٔ سوم است؛ یعنی مفهومی که نه با حس خارجی تماس دارد و نه با خیال مادی، بلکه کلیت محض است. از این‌رو، «انسان» به معنای نوع ناطق، معقول است، نه تصویر خیالی زید یا عمرو، و نه حس مستقیم جسم انسانی.

زیربخش دوم: تقسیم معقول به اولى و ثانى

در قضیهٔ حملی، معقول اولى همیشه در جایگاه موضوع قرار می‌گیرد و معقول ثانى در جایگاه محمول. تا انسانی در ذهن به عنوان موضوع تصور نشود، نمی‌توان گفت «الانسان نوعٌ» یا «الانسان ممکنٌ».

زیربخش سوم: چرا همهٔ مراتب پس از معقول اولى را «ثانى» می‌نامیم؟

ممکن است پنداشته شود که «کلی» معقول ثانى، «نوع» معقول ثالث، «جنس» معقول رابع و الی غیر النهایه است. لیکن در اصطلاح حکما و منطقیین، «ثانى» به معنای «ما لیس بأول» است، نه دوم در برابر سوم. بنابراین هر مفهومی که معقول اولى نباشد ـ هرچند در مرتبهٔ بیستم باشد ـ معقول ثانى خوانده می‌شود.

این اصطلاح دقیقاً همانند «هیولى ثانیه» است:

• هیولى اولى: مادهٔ محض بدون هیچ صورت
• هیولى ثانیه: هر ماده‌ای که لااقل یک صورت (حتى صورت نوعیه) پذیرفته باشد، هرچند مرتبهٔ سوم یا چهارم باشد.

بخش دوم: تمایز معقول ثانى منطقى و معقول ثانى فلسفى

کلید این تمایز در تحلیل دقیق «عروض» و «اتصاف» نهفته است. عروض، جهت حمل عرض بر موضوع است؛ اتصاف، جهت قبول موضوع از صفت.

در تمام عالم (خارج و ذهن) سه نوع عروض و اتصاف داریم:

تحلیل تفصیلى سه قسم

1. هر دو در خارج: بیاض بر جدار عارض می‌شود و جدار به بیاض متصف می‌گردد → هیچ‌یک ذهنى نیست → معقول ثانى نیست.
2. هر دو در ذهن: نوع بر «انسان کلی معقول» عارض می‌شود و انسان کلی به نوعیت متصف می‌گردد → منطقى و فیلسوف هر دو آن را معقول ثانى می‌دانند.
3. عروض در ذهن، اتصاف در خارج: امکان بر انسان عارض می‌شود (در ذهن)، اما انسانى که متصف به امکان می‌شود همان انسان خارجى است (زید، عمرو، بشر تاریخی) نه انسان ذهنى → منطقى این را معقول ثانى نمی‌داند، اما فیلسوف می‌گوید چون عروض در ذهن است، معقول ثانى فلسفى است.

جمع‌بندى كلى كتاب

بحث معقول ثانى، دریچه‌اى گشوده به فهم دقیق مرز میان منطق و فلسفهٔ اولى است. منطقى تنها به مفاهیم کاملاً ذهنى (مانند پنج صنعت) می‌پردازد و از این‌رو معقول ثانى را منحصر در قسم دوم می‌داند. اما فیلسوف که به دنبال تبیین حقایق خارجی از طریق مفاهیم ذهنى است، همهٔ مفاهیمی را که در ذهن به عنوان محمول بر موضوع حمل می‌شوند ـ حتی اگر صفتى خارجی را بیان کنند ـ معقول ثانى فلسفى می‌نامد. این تمایز، رمز فهم بسیاری از ابهامات منظومه و شروح آن، به‌ویژه شرح محقق طباطبایی و علامه حسن‌زاده است.