متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: وجود بسيطٌ حقٌّ محضٌ است و از هر نقص و عارضه‌اى منزّه

وجود، آن گوهر يكتايى است كه همه موجودات در دامانش متشكل مى‌شوند و همه ماهيّات در پرتو نورش متعيّن مى‌گردند؛ اما خود، از هر تركيب و نقص و حيثيّت و تقييدى پاك و مبرّاست. اين بيان، جوهرهٔ بحث احكام سلبيهٔ وجود در حكمت متعاليه است كه مرحوم حاجى، رحمة‌اللّه عليه، در منظومه با اشارتى لطيف و عميق بيان فرموده و شاگردانش در درس خارج به تفصيل گشوده‌اند.

وجود نه جوهر است و نه عرض

جوهر، ماهيّتى است كه اگر موجود شود، در موضوع موجود نمى‌شود: «ماهيّةٌ إذا وجدت فى الخارج وجدت لا فى موضوع». عرض نيز ماهيّتى است كه اگر موجود شود، در موضوع موجود مى‌گردد: «إذا وجد وجد فى موضوع». مقسم جوهر و عرض، ماهيّت است. وجود اما خارج از اين مقسم است، همان‌گونه كه «جدار» خارج از مقسم «كلمة» (اسم، فعل، حرف) است. پس وجود نه جوهر است و نه عرض.

اگر كسى وجود را عرض پندارد، اشكال نخست آن است كه وجود محتاج موضوع نيست؛ زيرا خود مقوّم تمام ذات موجودات است و موضوعى نيست كه وجود بر آن عارض شود. پس وجود، جوهر به معناى ماهيّت نيست؛ و اگر اصطلاح ديگرى وضع كنيم، از دايرهٔ بحث فلسفى خارج مى‌شود.

اما مفهوم وجود، آرى، عرض است؛ زيرا هر چه در ذهن باشد، عرض است: «كلّما فى الذّهن كان عرضاً». ليكن مراد از «وجود» در اين بحث، حقيقت وجود است، نه مفهوم ذهنى آن؛ زيرا مفهوم وجود، وجود نيست، بلكه علم و انديشه است، همان‌گونه كه مفهوم عدم، خود عدم نيست.

وجود نه ضد دارد و نه مثل

ضدّيت و مثليّت هر دو مستلزم تعدّد وجودى است؛ اما وجود ثانى ندارد. هر چه فرض كنيم، وجود است. عدم را كه ضدّ وجود مى‌پندارند، از باب مجاز و به لسان عاميانه است؛ زيرا عدم چيزى نيست تا مضادّت داشته باشد.

وجود نه جزء دارد و نه جزء چيزى است

اگر فرض كنيم ماهيّتى دو جزء دارد: يكى وجود و ديگرى غير آن، آن جزء دوم نيز وجود است؛ پس تركيب همچنان وجود است و چيزى افزون نمى‌شود. وجود فوق تركيب، فوق ماهيّت، فوق ماده است؛ پس اجزاء ندارد تا مركّب باشد.

بخش دوم: مقدمات چهارگانه براى فهم برهان قلب مقسّم به مقوّم

براى آنكه مدعاى بساطت وجود كاملاً روشن شود، چهار مقدمه ضرورى است كه همه از ابواب منطق و حكمت برگرفته شده‌اند:

مقدمهٔ اول: دو معنى از «ذاتى»

1. ذاتى در كليّات خمسه: يعنى جزء ذات (جنس و فصل).
2. ذاتى در باب برهان: يعنى لا ينفكّ (جدا نمى‌شود)، خواه جوهر باشد خواه عرض. مثلاً ضاحكيت براى انسان در باب برهان ذاتى است (زيرا تا انسان هست ضاحك است)، ولى در كليّات خمسه عرض خاص است.

مقدمهٔ دوم: اقسام تركيب

تركيب در همهٔ علوم بشرى تنها بر سه قسم است:

1. تركيب تحليلى ذهنى ← جنس + فصل
2. تركيب خارجى مادّى ← ماده + صورت (مختلفة الأجزاء)
3. تركيب خارجى كمّى ← اجزاء متّحد (مثل تقسيم يك متر چوب)

مقدمهٔ سوم: فرق ماده و صورت با جنس و فصل

فرق تنها به اعتبار است:

• ماده و صورت ← بشرط لا (حمل ندارد): «الجسم ذو مادّة و صورة»
• جنس و فصل ← لا بشرط (حمل دارد): «الإنسان حيوانٌ ناطقٌ»

مقدمهٔ چهارم: احكام جنس و فصل و نوع

• جنس و فصل هر دو بسيط‌اند، نوع مركّب است.
• جنس و فصل ذاتى نوع‌اند، اما نسبت به خودشان عرضى‌اند.
• فصل دو كار مى‌كند: مقسّم جنس و مقوّم نوع (از دو حيث).
• جنس ماهيّت مبهم دارد، فصل ماهيّت محصّله.
• احتياج جنس به فصل در وجود است، نه در ماهيّت.

بخش سوم: برهان قلب مقسّم به مقوّم

اگر وجود را مركّب از جنس و فصل بدانيم:

حالت اول: جنس وجود = وجود

فصل بايد جنس را مقسّم كند؛ اما وجودى كه جنسش وجود است، ديگر ماهيّت مبهم نيست تا محتاج تقسيم باشد؛ خود موجود بالذّات است. پس فصل ديگر مقسّم نيست، بلكه ناچار مقوّم مى‌شود؛ يعنى به وجود، وجود مى‌دهد → قلب مقسّم به مقوّم → محال.

حالت دوم: جنس وجود = غير وجود (عدم يا ماهيّت)

قوام وجود به عدم يا به چيزى كه في قوّة العدم است → محال.

پس وجود نمى‌تواند جنس و فصل داشته باشد → نه تركيب تحليلى دارد، نه خارجى، نه كمّى.

جمع‌بندی نهایی

وجود، آن نور مطلق و بسيط است كه همه مراتب هستى را در بر گرفته و همه ماهيّات و تركيبات در پرتو او متعيّن و متشخّص مى‌گردند؛ ليكن خود از هر نقص و عارضه و تركيب و تقييدى منزّه و مبرّاست. اين همان واجب الوجود است كه در مبدأ و معاد، يك بار به عنوان «وجود محض» و بار ديگر به عنوان «واجب تعالى» مطرح مى‌شود؛ اما حقيقت و روش يكى است.