متن تحقیق

برهان صدیقین و بداهت وجود حق تعالی

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: بیان مسئله «هل بسیط الحقیقه کل الأشیاء و ليس بعین واحد منها»

چنان‌که پیش‌تر بیان شد، چون «مای شارحه» مقدَّر بر «هل بسیط» است، ابتدا باید تعریف واجب تعالی را ذکر کرد: موجودی که ذاتاً به ذات و لذات است، حیثیّت تقییدیه و تعلیلیه در ثبوت هیچ یک از صفاتش واسطه نیست، و هر موجودی که بتوان به نحو اطلاق، حس وجود را در آن یافت، «حق» نامیده می‌شود.

پس از این بیان، به سراغ اصل «هل بسیط» می‌رویم که آیا چنین موجودی که ذاتش به ذات و لذات است، موجود است یا نه؟

بخش دوم: دو طریق اقامه برهان صدیقین

۱. طریق خَلْف (از صرف الوجود) – أشرف الطُرُق

۲. طریق استقامت (از وجود فردی)

اگر برهان را به طریق صرف الوجود اقامه کنیم، به صورت برهان خلف درمی‌آید و اگر به صورت وجود فردی باشد، برهان استقامت می‌شود. طریق خلف از دور و تسلسل بی‌نیاز است، ولی طریق استقامت محتاج نفی دور و تسلسل است.

استدلال به طریق خلف (صرف الوجود)

در امور عامه بیان شد که «صرف الشیء لا یتکرر و لا یتثنی». حقیقت صرف یک شیء کثرت و تعدد نمی‌پذیرد؛ تعدد از افراد و عوارض ماهوی و مسائل کثرتی دیگر است. اکنون همان بحث را اینجا دنبال می‌کنیم:

• صرف الوجود یا واجب است یا نه.
• اگر واجب باشد → فهو المطلوب.
• اگر واجب نباشد → ممکن است.
• اما ممکن یعنی متعلق به غیر.
• صرف الوجود ثانی ندارد تا بگوییم آن ثانی ممکن است و متعلق به غیر باشد.
• پس تناقض لازم می‌آید → بنابراین باید واجب باشد.

استدلال به طریق استقامت (وجود فردی)

هر وجودی که دست بر آن نهید یا واجب است یا ممکن.

• اگر واجب → مطلوب.
• اگر ممکن → محتاج به واجب است.
• آن واجب یا همان است (مطلوب) یا غیر.
• اگر غیر باشد و آن هم ممکن → تسلسل → محال.
• پس بالاخره به واجب می‌رسد.

فرق این دو طریق آن است که طریق دوم محتاج نفی تسلسل است، اما طریق اول حتی به این مقدمه هم نیاز ندارد.

بخش سوم: چرا قرآن کریم حتی نصف آیه برای اثبات وجود خدا نیاورده است؟

در تمامی قرآن کریم، حتی یک دلیل یا نصف دلیل برای اثبات وجود ذات حق تعالی یافت نمی‌شود. قرآن از وضو و تیمم سخن می‌گوید، از احکام و صفات و افعال پروردگار، اما از «اثبات وجود خدا» را مفروغٌ‌عنه گرفته است.

شبهه: اگر بدیهی است، پس چرا منکر دارد؟

جواب: انکار به «تصور» حق است، نه به «تصدیق» آن.

مثال: قضیهٔ «الکلّ أعظم من الجزء». اگر کسی بگوید «جزء از کل بزرگ‌تر است»، می‌گوییم یا دیوانه است یا کل و جزء را نفهمیده است. همین‌طور همهٔ منکران وجود حق، در حقیقت به «حقیقتٌ ما» اقرار دارند، فقط مصداق را اشتباه گرفته‌اند: یکی خورشید، یکی ستاره، یکی طبیعت، یکی ماده.

حتی مادی‌ترین افراد وقتی می‌گویند «خدا نیست»، پیش‌فرضشان «هستی» است؛ یعنی پیش از انکار، وجود را اثبات کرده‌اند. پس انکارشان شبههٔ مصداقیه است، نه مفهومیه.

بخش چهارم: لسان قرآن و لسان انبیا چیست؟

انبیا «وجود خدا» را تعلیم نمی‌دادند، بلکه «تصور صحیح خدا» را تعلیم می‌دادند. مشرکان منکر خدا نبودند؛ شریک و مصداق را اشتباه گرفته بودند.

استدلال برای عوام است: «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ». اما لسان خواص و انبیا و اولیا، لسان حضور و شهود است، نه استدلال.

بخش پنجم: الله أکبر من أن یوصف

روایت امام صادق علیه‌السلام: مردی گفت «الله أکبر» یعنی أکبر من کل شیء. فرمود: «أکبر من أن یوصف»؛ خداوند بزرگ‌تر از آن است که وصف شود، نه اینکه بزرگ‌تر از اشیاء باشد، که باز او را در سلسهٔ اشیاء قرار می‌دهد.

توحید انبیا این است که انسان خدا را در جان خود پرورش دهد، نه اینکه با هزار دلیل او را از پشت کوه قاف بیاورد.

جمع‌بندی نهایی

برهان صدیقین در مرتبهٔ أعلی خود (طریق خلف از صرف الوجود) همان است که به بداهت وجود حق می‌رسد. قرآن کریم نیز همین لسان را دارد: وجود حق را مفروغٌ‌عنه گرفته و تمام آیاتش صفت و فعل و شأن اوست. انکارکنندگان در تصور قاصرند، نه در تصدیق نه. راه انبیا اصلاح تصور است، نه اثبات وجود. و أعلی مراتب توحید آن است که انسان بگوید: