متن تحقیق

شرح منظومه حکمت سبزواری
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
درس نهم – فریده اولی و ثانیه: احدیت ذات و احکام صفات واجب تعالی

بخش اول: ختام فریده اولی – نفی مطلق ترکیب از واجب تعالی

حکیم سبزواری پس از آنکه همه صور محتمل ترکیب را یکایک نفی کرد، در این ابیات به نتیجه نهایی می‌رسد:

و احتاجت الوجود أو تقوما کما إذا أمکنت أیضا لزما
لسلب و الثبوت من شعب ثان حقیقی بدا أو من نسب فص
حقیقی إلی محض و ذی إضافة کالحیّ و الـ بالمقتضی ثم الإضافیة و السلبية کیه

اگر اجزاء واجب را واجب بدانیم، ترکیب وحدانی لازم می‌آید و اگر ممکن بدانیم، باز احتیاج و فقر لازم می‌آید؛ چه این اجزاء در وجود محتاج باشند، چه در قوام و ماهیت، چه در حدّ تحلیلی. هر صورت که فرض شود، محذور احتیاج یا خلف پیش می‌آید. بنابراین، واجب تعالی بسیط الحقیقه کل الأشیاء و لیس بشئی منها است؛ هیچ جزء، حدّ، عرض یا ماهیتی ندارد. کثرت و تعدد از عوارض ماده و ماهیت است و واجب از هر دو منزه است.

بخش دوم: فریده ثانیه – احکام صفات واجب تعالی

۱. مقدمه معرفتی: شهادت آینه غیب

پیش از ورود به تقسیم صفات، حکیم سبزواری قاعده‌ای عمیق می‌نهد که از امام رضا علیه‌السلام روایت شده است:

هر آنچه در عالم ناسوت و شهادت می‌بینیم، آینه و آیتی است برای آنچه در عالم غیب و لاهوت است. علم، قدرت، حیات، جمال و جلال این‌جهانی، همه سایه و شعاعی از علم، قدرت، حیات، جمال و جلال بالذات الهی‌اند.

۲. تقسیم چهارگانه صفات واجب تعالی

حکیم سبزواری همه صفات الهی را در چهار قسم می‌آورد که جامع جمیع صفات از صدر تا ذیل است:

۳. تقسیم جمال و جلال

در اصطلاح اوّلی (لسان متکلمین و اصول فقه):

• جمال = صفات ثبوتیه (عالم، قادر، حکیم، رحمان، رحیم…)
• جلال = صفات سلبیه (قدوس، متکبر، جبار، منتقم…)

در اصطلاح ثانوی (لسان عرفان):

• حق تعالی اصلاً صفت سلبیه ندارد؛ سلب، صفت نیست.
• جمال = مظاهر رحمت و لطف (رحمانیت، رحیمیت، ودودیت…)
• جلال = مظاهر قهر و غضب (قاهریت، مضلّیت، منتقمیت…)

۴. تبیین دقیق ابیات منظومه

حکیم سبزواری می‌فرماید:

ثم النعوت الإضافیة و السلبية کیه

و سپس نعوت اضافیه و سلبیه؛ مانند عالمیّت (نسبة العلم إلی المعلوم) و قادریّت و قدوسیت. قدوسیت سلبی است زیرا سلب ماده و لواحق آن به معناي اعم (نه فقط ماده مادی، بلکه ماهیت، موضوعیت، تعلق، حدّ و غیره) است.

و صفت سلبیه گاهی با «لَیْسَ» نطق می‌شود و گاهی با لفظ بسیط (قدوس، أعمی، أعرج). هر دو معنای سلب دارند.

جمع‌بندی نهایی کتاب (درس نهم)