متن تحقیق

اتحاد ذات و صفات در منظر حکمت متعالیه

بخش سیزدهموم: وحدت حقیقی وجود و اتحاد تام ذات و صفات

حق تعالی «صرف الوجود» و «حقیقت الوجود» است؛ یعنی وجودی محض که هیچ شائبهٔ محدودیت، امکان و نقصان در آن راه ندارد و همهٔ کمالاتِ ممکنه و واجبه را به نحو أتم و أکمل در خود جمع کرده است. هرگاه به هر یک از موجودات عالم نظر افکنیم، معنایی از معانی کمالیه در آن ظهور یافته و هیچ معنایی از معانی وجودی نیست مگر آنکه در حق تعالی به نحو أعلی و أکمل موجود است.

حق قائم به ذات خویش است، ظاهر بالذات است و مُظهر للغیر است. از این حیث هم «ظاهر» است، هم «ظهور» است و هم «مُظهر». مظاهر نخستین او انوار معنویه و عقول طولیه و عرَضیه و نفوس عالَم‌اند که همگی حیات دارند، شعور دارند و مدرِک و فعال‌اند. پس فاعل و مُظهر آن‌ها به طریق اولیٰ حی، عالم، قادر، مرید و فعال است.

قادر یعنی کسی که دراك دارد، مشیت دارد و اراده دارد. بنابراین حق تعالی حی است، علم است، رضا است، محب است، متکلم است و همهٔ اسماء حسنی و صفات علیا به او تعلق می‌گیرد. هر کمالی که در عالم یافت شود، انتسابش به ذات بارئتعالی توقیفی نیست؛ چه در مأثورات آمده باشد چه نیامده باشد. می‌توان گفت: علت الأسباب، علة العلل، معشوق مطلق، عاشق مطلق و جز آن، زیرا کل الکمال له.

تفاوت میان کمالات و نواقص در انتساب به ذات احدیت

اما در نواقص، حکم متفاوت است. نواقص توقیفی‌اند و نمی‌توان به قیاس آن‌ها را به حق تعالی نسبت داد. قرآن کریم و سنت شریفه در مواردی از روی تنزیل و مجاز مرسل، نقص ظاهری را به ذات مقدس نسبت داده‌اند، مانند مکر، خدعه، استهزاء، اضلال، ید، وجه و امثال آن. معنای این نسبت‌ها با معنای نسبت به مخلوقات کاملاً متفاوت است و نمی‌توان گفت چون «ید الله» آمده، پس «رجل الله» نیز جایز است، زیرا نواقص مجرد اعدام‌اند و در ساحت قدس الهی راه ندارند.

این نسبت‌ها یا از باب تنزیل است یا از باب إسناد فعل عبد به رب به نحو إسناد فعلی، نه إسناد حقیقی. لذا در بحث مفصل اسماء و صفات در علم کلام و عرفان نظری روشن می‌شود که این تعبیرات یا مجاز مرسل‌اند یا حقیقت محضه به نحوی که عقل عادی از درک آن عاجز است.

بخش سیزده‌ام: نقد آراء اشاعره و معتزله در مسئلهٔ صفات

دو فرقهٔ بزرگ کلامی اهل سنت در مسئلهٔ صفات الهی به بیراهه رفتند، زیرا نتوانستند حقیقت «بساطت همراه جامعیت» را هضم کنند:

اشاعره و عقیدهٔ قدماى ثمانیه

اشاعره گفتند: صفات ثبوتیهٔ هفت‌گانه (علم، قدرت، اراده، حیات، سمع، بصر، کلام) زاید بر ذات‌اند، اما قدیم‌اند و همراه ذات قدیم‌اند. این سخن به ناگزیر به ترکیب می‌انجامد و در نهایت به شرک خفی می‌رسد؛ زیرا هشت قدیم مستقل می‌شود: یکی ذات و هفت صفت قدیم دیگر. این همان است که در مسیحیت به «اقانیم ثلاثه» انجامید و در اینجا به «قدماى ثمانیه» می‌انجامد.

معتزله و عقیدهٔ تعطیل محض

معتزله در مقابل این ترکیب، راه تعطیل را برگزیدند و گفتند: خداوند نه ذاتاً عالم است و نه صفتاً، بلکه «یعلم بلا علم» و «یقدر بلا قدرة»؛ یعنی فقط غایت فعل را به او نسبت می‌دهید، نه مبدأ آن را. این سخن نیز باطل است، زیرا فاقد شیء نمی‌تواند معطی شیء باشد. همان‌گونه که ماده را آفرید، نه به این معنا که کار ماده را می‌کند، بلکه وجود را به آن عطا کرد و ماده جز وجود و اعدام چیزی ندارد.

جمع‌بندی نهایی

توحید ناب آن است که ذات احدیت را از هرگونه ترکیب و تعطیل مبرا بدانیم و همهٔ کمالات را عین ذات او شماریم. هرگاه اصول دین به برهان عقلی منتهی نشود، پای هیچ اعتقادی استوار نمی‌ماند، هرچند صاحبش دارای شناسنامهٔ مسلمانی باشد. تنها عصمت معصومین علیهم‌السلام و بیان حکمای متأله است که ما را از انحراف این دو فرقه و هر دو طرف چپ و راست گمراهی نگاه داشت.

والحمد لله اولاً و آخراً و الصلاة و السلام علی رسول الله و آله الطاهرین.