متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: فریدة سوم در أفعال خداوند متعال
غرر فی أنحاء تقسیمات لفعل الله تعالى

فعل الهی هنگامی که به معنای «مفعول» یعنی موجود خارجی گرفته شود، از حیث تقدم و تأخر نسبت به ماده (هیولی) و مدّت (زمان) بر چهار قسم منطقی قابل تقسیم است، هرچند یکی از این اقسام در خارج محقق نیست.

بیان نظم حکیم سبزواری در این تقسیم

حکیم هیدجی در ابیات منظومه می‌فرماید:

وَ إِلَیْهَا أَشَرْنَا بِقَوْلِنَا أَنْ یَسْبِقْ هَیُولَی مَفْعُولٌ یَسْبِقْ ★ فَهُوَ مُبْتَدَعٌ وَ إِنْ یَلْحَقْ هَیُولَی فَهُوَ کَائِنٌ
وَ إِنْ یَلْحَقْهَا وَ لَمْ یَسْبِقْهُ مَدٌّ فَمُخْتَرَعٌ ★ وَ عَکْسُهُ مُحَالٌ فَاعْلَمْهُ وَ احْفَظْ

تبیین دقیق‌تر رابطه زمان و هیولی در هر قِسم

مبتدَع: عقول و نفوس مجرده از هر دو (هیولی و زمان) مقدم‌اند؛ زیرا وجودشان فیض محض است و در دهر و سرمد‌اند، نه در زمان.
کائن: عنصریات پس از هیولی و پس از زمان تحقق می‌یابند؛ یعنی هم ماده بر آنها سبقت دارد و هم زمان.
مخترَع: افلاک پس از هیولی هستند اما بر زمان مقدم‌اند؛ زیرا «المدة مقدار حرکتها المتأخرة عن جسمها طبعاً». اول جسم فلکی باید موجود شود تا حرکت کند و زمان پدید آید.

بخش دوم: تقسیم فعل الهی از حیث کمال و نقص

هر موجودی یا «تام» است یا «ناقص». ناقص نیز بر دو قسم است:

جمع‌بندی نهایی این فریده

تمام این تقسیمات، آیینه‌ای است از توحید افضلی و أفعالی. هر موجودی، از عقل اول تا پست‌ترین عنصری، فقیر محض است و فیضش از واجب الوجود بالذات. تفاوت‌ها تنها در مراتب قرب و بُعد، و در نحوه استفاضه از نور واحد است. این است راز «کلٌّ من عند الله» و این است حقیقت «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ».