متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: وحدت معنا و کثرت عبارات در مراتب وجود

چون حقایق سه‌گانه یا پنج‌گانه وجود از دیدگاه‌های گوناگون نگریسته شده و هر مکتب با زبان خاص خود آن‌ها را نامیده است، باید دانست که همه این تعابیر به یک حقیقت اشاره دارند و اختلاف تنها در الفاظ است. اینک آن اصطلاحات را به ترتیب لسان‌های مختلف بیان می‌کنیم تا روشن شود که چگونه یک حقیقت در آینه‌های مختلف، صورت‌های گوناگون یافته است.

بخش دوم: جبروت و قاهریت عقول

جبروت را عالم عقول خوانده‌اند، زیرا عقول قاهر بر عالم مادون‌اند و هیچ چیز از ماده و زمان در آن‌ها راه ندارد. این قاهریت، مظهر «هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ» است.

هر موجودی به اندازه مرتبه خود، قاهر بر عبد خاص خویش است. آنکه نفس خویش را رام کرد و آن را عبد خود ساخت، مظهر تام «هو القاهر» شد و خليفة‌الله گشت. چنین کسی اگر در بن‌بست افتد، ذکر «هو القاهر» گره‌گشای اوست؛ اما آنکه اسیر نفس است، هرچند هزار بار «هو القاهر» گوید، سودی نبرد، که او را ذکر «هو القوي» باید تا قوت یابد و از اسارت نفس رهایی جوید.

بخش سوم: مراتب ملکوت و عالم مثال

ملکوت به معنای اعم، تمام عالم غیب است. به معنای اخص، عالم نفوس است و به معنای اخصّ‌تر، عالم مثال منفصل که همان عالم ذرّ است؛ جهانی که ماده ندارد، مدت ندارد، اما صورت دارد و به آن «اشباح مثالیه» و «ملکوت اسفل» گویند.

بخش چهارم: تفسیر باطنی آیات سوره نازعات

این سه قسم، اشاره به سه مرتبه از ملائکه است: الصافات، اعلی و قاهرند؛ السابقات، متوسط و نفوسند؛ المدبرات، ادنی و مدبّر طبیعت‌اند. قرآن کریم با همین زبان رمز، همان مراتب حکمی را بیان فرموده است.

بخش پنجم: لسان اشراق و اصطلاحات نوری

در حکمت اشراق، مراتب از بالا به پایین چنین است:

• نور الانوار → حضرت احدیت
• نور قاهر → عالم عقول
• نور استهبدیه → عالم نفوس (زیرا نفس، فرمانده بدن است و «استهبد» در پارسی باستان به معنای فرمانده سپاه)
• مظاهر و اشباح مثالیه و برازخ علویه و سفلیه → عالم اجسام و مثال

سهروردی گاه به جای «مظاهر» از «برازخ» استفاده کرده است تا جنبه حاجب بودن ماده را برساند.

جمع‌بندی نهایی

تمام این الفاظ و اصطلاحات، همچون جام‌هایی از جنس‌های مختلف‌اند که همه از یک شراب ناب پر شده‌اند. جبروت و ملکوت و نور قاهر و عقل و نفس و جسم، همه عباراتی‌اند برای یک حقیقت. و چون پرده‌ها کنار رود، روشن شود که:

و این است نهایت حکمت متعالیه: بازگشت همه کثرات به وحدت، و بازگشت همه عبارات به یک معنی، و آن معنی، خودِ حضرت حق است که «معنی المعانی» و «مقصد المقاصد» است.