متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهل و یکم: در بیان مخلوق اول و خلق کلی عقل

مقدمه بخش

در این مقام، سخن از نخستین مخلوق و نخستین صادر از واجب تعالی است؛ آن‌گاه که وحدت محضه‌ی ذات احدیت برون‌تابی می‌جوید و نخستین تجلی در عالم امکان رخ می‌نماید. این بحث، گره‌گاه همه نظام‌های حکمی و عرفانی است و از دیرباز محل نزاع مشائیان، اشراقیان و عارفان بوده است.

دلیل عقلی اول: قاعده الواحد و امکان أشرف

از واجب تعالی که واحد بالذات و غیرقابل کثرت است، نمی‌تواند مستقیماً کثرت صادر شود؛ زیرا «من الواحد لا یصدر إلا الواحد». بنابراین نخستین صادر باید واحد باشد و هیچ شریک عددی یا نوعی نداشته باشد.

همچنین، به مقتضای قاعده امکان أشرف، در سلسله‌ی ممکنات، هرچه اشرف است باید در وجود مقدم باشد. چون عقل مجرد تام، اشرف جمیع ممکنات است، پس باید نخستین مخلوق باشد. عقل، نه ماده دارد، نه استعداد مادی، نه قوه و نه فعل مادی؛ ذاتاً و فعلاً مجرد است.

دلیل عقلی دوم: وحدت جمعیه عقل اول

عقل اول، وحدتی است که همه مراتب وجود را در خود جمع دارد؛ وحدتی که نه عددی است و نه نوعی، بلکه وحدت اطلاقی است. هر مرتبه‌ای که از آن تنزل کند، باز همان واحد است که در لباس کثرت ظاهر شده است. بنابراین، صدور به معنای خروج از ذات و تعدد حقیقی نیست، بلکه تنزل مرتبه و تعین است.

اشکال مشهور بر قاعده الواحد و نقد آن

اگر از واحد فقط واحد صادر می‌شود، عقل اول نیز واحد است؛ پس چگونه از او کثرت (عقل دوم + فلک اول + …) پدید آمد؟ این اشکال، قرن‌ها محل بحث بوده است.

مشائیان پاسخ دادند که عقل اول دارای حیثیات و جهات متعدد است: جهت وجودش عقل دوم را و جهت ماهیتش فلک اول را ایجاد می‌کند. این پاسخ، توجیهی ضعیف است و خود ابن‌سینا و پیروانش نیز بدان یقین نداشتند؛ بلکه صرف احتمال بود.

اشراقیان پاسخی نزدیک‌تر آوردند، ولی ناتمام ماندند.

عارفان اما پاسخ را در وحدت وجود جستند: وجود یکی بیش نیست. کثرت، تنها در مرتبه‌ی تنزل و تعین است. ثانی و ثالث و کثرت، همه رؤیت عین احول است. آنچه خلق می‌شود، وجود است؛ نه ماهیت و نه حیثیت. پس «ما أمرنا إلا واحدة»؛ ما بیش از یک مخلوق نداریم و آن وجود است.

دلیل نقلی: روایات أول ما خلق الله

هرچند ما تابع برهانیم، اما نصوص نیز فراوان است و تواتر معنوی دارد:

• «أول ما خلق الله العقل»
• «أول ما خلق الله النور»
• «أول ما خلق الله الروح»
• «أول ما خلق الله القلم»
• «أول ما خلق الله الماء»

این تعابیر مختلف، همه به یک حقیقت اشاره دارند: نخستین تجلی، همان حقیقت نورانیه‌ی عقل کلی است که گاهی به عقل، گاهی به روح، گاهی به قلم و گاهی به لوح تعبیر شده است.

روایت اعرابی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام

در حدیث اعرابی، هنگامی که از حضرت پرسیدند عقل چیست، فرمود:

«موجود خالی عن الاستعداد، محیط بکل شیء، حاکم علی کل شیء»

موجودی که از هر استعداد و قوه و ماده خالی است، بر همه چیز احاطه دارد و بر همه چیز حکمرانی می‌کند.

حدیث کمیل و مراتب عقل

در حدیث کمیل، پس از بیان مراتب نفس (نباتی، حیوانی، انسانی، ملکوتی)، فرمود:

«العقل وسط الکل»

عقل، مدار و میانه‌ی همه چیز است؛ یعنی همه موجودات بر محور او می‌گردند و او علت غایی و فاعلی آنهاست.

حقیقت عقل اول از دیدگاه عرفان ولايي

آنچه تاکنون گفته شد، عقل اول در مرتبه‌ی ظل و مظهر است. اما حقیقت مطلقه‌ی نبوت و ولایت، فراتر از این مرتبه است؛ آن، از مفاتیح الغیب و مستأثرات خداوند است که هرگز به لباس وجود درنیاید.

عقل اول، مرآت و مظهر آن حقیقت محمدیه و علویه است، نه خود آن حقیقت. حق تعالی به نور آن حقیقت، وجود را آغاز کرد و به نور او ختم نمود. «بنا بدأ الله و بنا ختم الله، بنا ظهر الوجود و بنا ختم الوجود»؛ مراد از «بنا»، حقیقت ولایه است، نه شخص ظاهری علی بن ابی‌طالب که معاویه و شمر نیز او را می‌شناختند.

جمع‌بندی بخش

نخستین مخلوق، عقل کلی است؛ چه به برهان قاعده الواحد، چه به قاعده امکان أشرف، و چه به نصوص متواتره. اما عقل اول، خود مظهر حقیقت محمدیه و علویه است که از مستأثرات حق و مفاتیح غیب اوست. شناخت این حقیقت، همان شناخت ولایت باطنی است که بدون آن، مرگ جاهلیت است؛ نه شناخت ظاهری و تاریخی.