متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: ضرورت وجود ترکیب حقیقی در هر مرکب حقیقی خارجی
(فریدهٔ پنجم – غرر هفتم، خارج از صفحهٔ ۱۰۴، سطر ۱۳)

در آستانهٔ ختام بحث ماهیت تحلیلی و ورود به فریدهٔ مهم وحدت و کثرت، دو پرسش بنیادین پیشِ رو نهاده شد که هر دو از ارکان معرفت فلسفی به شمار می‌روند:

1. ترکیب حقیقی چیست و از کجا دانسته می‌شود که ترکیبی حقیقی است؟
2. این ترکیب حقیقی در عالم خارج، اتحادی است یا انضمامی؟

درس حاضر به پاسخِ پرسش نخست اختصاص یافت و پرسش دوم در جلسات آتی بررسی خواهد شد.

تقسیم وجود از حیث بساطت و ترکیب

تفاوت بنیادین ترکیب اعتباری و ترکیب حقیقی

ترکیب اعتباری آن است که چون اجزاء دست در دست هم نهند، اثری جز مجموع آثار تک‌تک اجزاء پدید نیاید؛ یعنی چیز تازه‌ای از ترکیب انتزاع نشود.

• خانه از در و دیوار و سنگ و آهن و گچ پدید آید، اما پس از ترکیب نیز همان در و دیوار و سنگ و آهن است و چیزی جز آن‌ها و لوازمشان در خارج موجود نیست؛ فقط ذهن از کنار هم نهادن آن‌ها مفهوم «پوشش» یا «خانه» را انتزاع می‌کند.
• لشکر پیروز شود؛ پیروزی چیزی جز مجموع اعمال سربازان نیست؛ هر کس به قدر توان خویش سهمی برده و مجموع آن پیروزی شده است.

اما ترکیب حقیقی آن است که از کنار هم آمدن اجزاء، شیء ثالثی با آثار خاص خود پدید آید که نه اثر جزء اول است و نه جزء دوم.

• آب و خاک ترکیب شوند → دیگر نه آب است و نه خاک، بلکه «گل» است؛ گلی که خاصیت چسبندگی و شکل‌پذیری دارد و هیچ‌یک از آب و خاک به تنهایی آن را نداشتند.
• حیوانیت و ناطقیت ترکیب شوند → انسان پدید می‌آید «انسان»؛ که نه حیوان محض است و نه ناطق محض، بلکه نوع سوم و مستقل.

تعریف ثبوتی و اثباتی ترکیب حقیقی

تعریف ثبوتی (حقیقت‌الامر):
ترکیب حقیقی آن است که میان اجزاء «افتقار و احتیاج متقابل» باشد؛ یعنی هر جزء بدون جزء دیگر نتواند به آن کیفیتی که در مرکب دارد موجود شود. اجزاء به تعبیر زیبا «عاشق و معشوق» یکدیگر گردند و دل به دل سپارند.

در خانه، سنگ به آهن محتاج نیست و آهن به سنگ؛ فقط «خانه» به همهٔ آن‌ها محتاج است → پس ترکیب اعتباری است.
اما در انسان، حیوانیت بدون ناطقیت و ناطقیت بدون حیوانیت نمی‌تواند این انسان خاص را تشکیل دهد → افتقار متقابل → ترکیب حقیقی.

strong>معيار اثباتی (راه شناخت ما):
هرگاه اثر خاص و جدیدی مشاهده کردیم که هیچ‌یک از اجزاء به تنهایی آن را نداشت، معلوم می‌شود میان اجزاء افتقار متقابل بوده و ترکیب حقیقی است.

جمع‌بندی بخش اول

هر موجودی که در خارج به‌حقیقت مرکب است – اعم از انواع طبیعی چون انسان و اسب و درخت، یا ترکیبات مادی چون آب و اکسیژنه و نمک طعام – ترکیبش نمی‌تواند اعتباری باشد؛ زیرا در همهٔ این‌ها شیء ثالثی با آثار مستقل و جدید پدید آمده و این جز به سبب افتقار و احتیاج متقابل اجزاء ممکن نیست. پس لزوم ترکیب حقیقی در هر مرکب حقیقی خارجی اثبات شد.

بحث آتی: آیا این ترکیب حقیقی در خارج «اتحادی» است یا «انضمامی»؟
به امید توفیق الهی در جلسات آینده بررسی خواهد شد.