متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: صورت مسأله و تبیین اصطلاحات

ترکیب در موجودات طبیعی بر دو قسم تصور می‌شود:

1. ترکیب انضمامی: مانند خانه که از آجر و آهن و گچ و سنگ فراهم آمده است. در این نوع ترکیب، اجزا در خارج به‌گونه‌ای کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند که می‌توان با اشارهٔ حسی هر جزء را جداگانه نشان داد و گفت: «این آجر آن است، آن آهن این است». جداسازی اجزا ممکن است و هر جزء پس از جدایی، موجودیت مستقل خود را حفظ می‌کند. این‌گونه ترکیب، وصله و پینهٔ خارجی است.
2. ترکیب اتحادی: اجزا آن‌چنان در یکدیگر را در بر گرفته و یکی شده‌اند که در خارج، دیگر نمی‌توان با انگشت به بخشی اشاره کرد و گفت «این ماده است و آن صورت». یک حقیقت واحد و غیرقابل تفکیک حسی پدید آمده است.

سؤال اصلی این است که ترکیب حقیقی – یعنی آن ترکیبی که اجزایش به یکدیگر محتاج‌اند و اثری واحد و جدید می‌آفرینند که قابل رد به اجزا نیست – از کدام قسم است؟ انضمامی یا اتحادی؟

بخش دوم: قول حکمای متأخر – خصوصاً صدرالمتألهین و سید السند شیرازی

صدرالمتألهین ملاصدرا و پیش از او به‌ویژه سید السند شیرازی (رضوان الله علیهما) با قاطعیت بر این باورند که ترکیب ماده و صورت در خارج، اتحادی است نه انضمامی.

دلیل اول: وحدت خارجی مركب

در عالم خارج، ما با یک حقیقت واحد روبه‌رو هستیم؛ مثلاً «گُل». نمی‌توان با انگشت به بخشی از گل اشاره کرد و گفت: «این آب گل است، آن رنگ گل است، این بو و آن خاک آن». گل یک حقیقت بسیط و متحد است، نه مجموع قطعات قابل تفکیک حسی. همین‌طور انسان یک حقیقت واحد است؛ نمی‌توان گفت «این حیوانیت اوست و آن ناطقیّت اوست».

دلیل دوم: تفاوت در نحوهٔ وجود ماده و صورت

• ماده = قابلیت محض = لا بتحصّل؛ یعنی چیزی که به خودی خود تحقق خارجی ندارد مگر به واسطهٔ صورت.
• صورت = تحصّل محض = ما به الوجود؛ یعنی آن‌چه شىء را موجود و متعین می‌گرداند.

پس ترکیب این دو چیز هم‌سنخ نیست، بلکه اتحاد «لا بتحصّل» با «بتحصّل» است؛ مانند اتحاد جنس و فصل در منطق: جنس بدون فصل تحقق نمی‌یابد و فصل بدون جنس معنا ندارد. نتیجه یک وحدت حقیقی است، نه دو چیز کنار هم.

دلیل سوم: امکان انفکاک در عوالم دیگر

شئیت شیء به صورت است (به فصل آخر که نفس ناطقه در انسان باشد). هنگامی که انسان در عالم مثال، خواب، یا برزخ ظاهر می‌شود، همان «حقیقت الانسان» با همان صورت ناطقه حاضر است، ولی بدون مادهٔ جسمانیة الحدوث (مادهٔ طبیعی دارای وزن و مکان). بنابراین صورت بدون ماده نیز تحقق می‌یابد.

از سوی دیگر، همین مادهٔ طبیعی را می‌بینیم که پیش‌تر با صورت نبات یا جماد بوده، اکنون با صورت انسانی است و پس از مرگ با صورت دیگری خواهد بود. پس ماده نیز از این صورت خاص منفک می‌گردد.

نتیجه: ماده و صورت هر دو موجودند، ولی نه به نحو انضمام (کنار هم چسباندن)، بلکه به نحو اتحاد و وحدت حقیقی.

بخش سوم: نظر استاد درس‌گفتار (حضرت آیت‌الله نکونام قدس‌سره)

ایشان می‌فرمایند:

• صدرالمتألهین و به‌ویژه سید السند شیرازی با استحکام تمام به اتحادی بودن چسبیده‌اند و حق نیز با آنان است؛ اصلاً جای بحث نیست.
• اما برای تعلیم و تعلّم و برای طلاب مبتدی، تصور انضمامی بسیار آسان‌تر و قابل فهم‌تر است؛ مانند خانه که سقف و دیوار و آهن و آجرش را جداگانه می‌بینیم.
• از این‌رو، خودشان در درس خارج جرأت نکرده‌اند کاملاً به دنبال تحقیق صدرایی بروند و محکم بگویند «فقط اتحادی است»، هرچند می‌دانند که حق با قول اتحاد است.

جمع‌بندی نهایی

ترکیب حقیقی میان ماده و صورت در عالم طبیعت، در مرتبهٔ وجود خارجی اتحادی است؛ یعنی یک حقیقت مركب یک وحدت بسیط و غیرقابل تفکیک حسی است، همچون گل که نمی‌توان آب و رنگ و بویش را جداگانه نشان داد. اما در مرتبهٔ تحلیل عقلی، ماده و صورت دو امر متغایرند؛ زیرا گاه صورت بدون ماده (این) ماده یافت می‌شود (در عالم مثال) و گاه (این) ماده بدون (این) صورت (در مراحل پیشین تکامل یا پس از مرگ).

بنابراین، وحدت خارجی مانع ثبوت تمایز عقلی نیست، و عدم امکان اشارهٔ حسی به ماده و صورت به‌صورت جداگانه، دلیل بر عدم وجود آن‌ها نیست. این همان گوهر ناب حکمت متعالیه است که وجود را وحدت می‌بیند ولی عقل را نیز از تحلیل و تبیین باز نمی‌دارد.