متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تقسیم وحدت و کثرت و اقسام وحدات و کثرات در بدایع الحکمة مرحوم حاجی سبزواری

مرحوم ملاهادی سبزواری در کتاب بدایع الحکمة (صفحهٔ ۱۱۱ سطر دوم به بعد) و سپس در منظومهٔ حکمی خویش، بحث وحدت و کثرت را نخست به نثر و آن‌گاه به نظم بیان فرموده است. اصل سخن چنین است که «واحد» بر دو قسم است: واحد حقیقی و واحد غیرحقیقی.

الف. واحد حقیقی

واحد حقیقی آن است که وحدت، وصف ذات معروض و بالذات عارض بر آن شود، نه به واسطه و نه به اعتبار متعلق دیگر. این وحدت حقیقی خود اقسامی دارد:

قابل قسمت بالذات، مانند کمّ است؛ هنگامی که خط منفصل شود، حقیقتاً کمّ منفصل شده است، زیرا کمّ بالذات قابل انفصال است. اما قابل قسمت بالعرض، مانند جسم طبیعی است؛ وقتی سنگی دو نیم شود، سنگ دو تا نشده، بلکه مقدار سنگ دو تا شده است. لذا تعدد را بالمجاز و بالعرض به «حجر» نسبت می‌دهیم، در حالی که بالذات از آنِ کمّ حجر است.

نکتهٔ کلیدی: مرحوم حاجی برای تقسیم بالعرض مثال به «جسم» زدند تا همهٔ مراتب تقسیم بالعرض را در بر گیرد؛ زیرا جسم قابل تقسیم به صورت و ماده، ماده و هیولی، جوهر و عرض و غیره است و همهٔ اینها تقسیم بالعرض‌اند.

ب. واحد غیرحقیقی

واحد غیرحقیقی آن است که وحدت وصف نفس‌الامر معروض نباشد، بلکه وصف به حال متعلق موصوف باشد یا به واسطه‌ای عارض شود. مثال روشن آن این است که می‌گوییم: «زید و عمرو واحدند». واحدند در چه؟ در انسانیت. وگرنه در عوارض شخصیّه و زید بودن و عمرو بودن، دو تا هستند و در حکم ضدّین‌اند.

پس وحدت حقیقی برای «انسان» است، نه برای زید و عمرو. ما این وصف را به زید و عمرو می‌دهیم، چون در جهت نوعی اشتراک دارند؛ همان‌گونه که می‌گوییم «زید ضارب أبویه» یعنی «أبوزید مضروبٌ»، نه اینکه زید بالذات ضارب باشد.

تعریف دقیق: واحد غیرحقیقی آن است که صفت وحدت بلاواسطه بر شئ عارض نشود، بلکه به واسطه‌ای (مانند انسانیت) بر زید و عمرو عارض گردد. لذا زید و عمرو بالذات متعددند و فقط به یک جهت اشتراک، وصف واحد می‌پذیرند.

اقسام مهم واحد غیرحقیقی بر اساس جهت اشتراک

تفاوت واحد نوعی و واحد بالنوع

اگر بگوییم «الانسان واحدٌ نوعیٌ» → این واحد حقیقی است، زیرا وحدت وصف خود نوع انسان است.
اگر بگوییم «زید و عمرو واحدٌ بالنوع» → این غیرحقیقی است، زیرا وحدت به واسطهٔ نوع بر آن دو عارض شده است.

همین تمایز در جنس نیز جاری است: «الحیوان واحدٌ جنسیٌ» (حقیقی) در برابر «الانسان و الفرس واحدٌ بالجنس» (غیرحقیقی).

تفاوت واحد عرضی و واحد بالعرض

• واحد عرضی: خود عرض واحد است؛ مثلاً «شیرینی» دو تا نیست؛ شدتش متفاوت است، اما شیرینی یکی است.
• واحد بالعرض: چند چیز در یک عرض شریک‌اند؛ عسل شیرین، قند شیرین، شیره شیرین → همه واحد بالعرض‌اند.

جمع‌بندی بخش

وحدت حقیقی، وحدتی است که بالذات و بلاواسطه بر معروض عارض می‌شود و کثرت در آن راه ندارد. وحدت غیرحقیقی، وحدتی است مجازی و به واسطه؛ چند چیز حقیقتاً متعددند، اما در یک جهت مشترک‌اند و از این حیث، وصف واحد می‌پذیرند. شناخت دقیق این اقسام، کلید فهم بسیاری از مسائل عقلی، نقلی و اجتماعی است و بی‌توجهی به آن، منشأ خلط‌های نظری و عملی فراوان.