متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهاى شرح منظومه آيت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اوّل: سه اعتبار مستقل در تقسيم قضاياى حمليّه

در ميان مباحث دقيق منطق و اصول، انديشه‌ورزان بزرگ همواره کوشيده‌اند تا ساختار قضيه را از زواياى گوناگون بنگرند و اعتبارات عارض بر آن را به‌گونه‌اى منظم و منسجم تبيين نمايند. مرحوم حاج شيخ مرتضى حائرى يزدى (ره) با دقتى کم‌نظير، قضاياى حمليّه را از سه اعتبار کاملاً مستقل از يکديگر تقسيم مى‌کنند که هر يک به بخشى از اجزاى قضيه بازمى‌گردد:

بخش دوم: تفصيل اعتبار اوّل – بتيّه و غير بتيّه (عقد الوضع)

هر قضيه‌اى داراى دو عقد است: عقد الوضع و عقد الحمل. عقد الوضع همان رابطه موضوع با افرادش مى‌باشد. تقسيم بتيّه و غير بتيّه به اين عقد بازمى‌گردد:

• قضيه بتيّه (حقيقيّه): موضوع آن در خارج افراد متحقّق و موجود دارد؛ مانند «الإنسان ناطقٌ» كه انسان در خارج مصداق دارد.
• قضيه غير بتيّه (تقديريّه / لولائيّه): موضوع آن در خارج فردى ندارد و معدوم است؛ مانند «شريك الباري ممتنعٌ» يا «اجتماع النقيضين محالٌ». اين قضيه در حكم شرطيّه است، يعنى: «لو كان شريك الباري موجوداً لكان ممتنعاً».

بخش سوم: تفصيل اعتبار دوم – هو هو و ذو هو (عقد الحمل)

تقسيم دوم نيز به عقد الحمل بازمى‌گردد و از منظر امکان حمل بالذات محمول بر موضوع صورت مى‌گيرد:

• هو هو (مواساتى): محمول بالذات و بدون نياز به اشتقاق بر موضوع حمل مى‌شود؛ مانند «الإنسان إنسانٌ».
• ذو هو (اشتقاقى): محمول بالذات بر موضوع حمل نمى‌شود، زيرا يا بشرط لا است (مانند «ضحك») و يا نياز به تركيب دارد؛ لذا يا به صورت مشتق (ضاحك) و يا با «ذو» (ذو ضحك) بيان مى‌گردد.

بخش چهارم: تفصيل اعتبار سوم – بسيطه و مركبه (عقد الحمل)

تقسيم سوم نيز به عقد الحمل مربوط است، اما از منظر اطلاق و تقييد محمول:

• هليّه بسيطه: محمول مطلق است و واسطه در ثبوت نمى‌خواهد؛ مانند «الإنسان موجودٌ» يا «زيد موجودٌ».
• هليّه مركبه: محمول مقيّد است و واسطه در ثبوت لازم دارد؛ يعنى «الإنسان الموجود عالمٌ».

بخش پنجم: نتيجه فلسفى عظيم – اصالت الوجود و بطلان عروض خارجى وجود بر ماهيّت

اگر «الوجود عارض المهيّة» را هليه مركبه بگيريم، قاعده فرعيّه جارى مى‌شود و مى‌گوييم: براى عروض وجود بر ماهيّت، بايد ابتدا ماهيّت موجود باشد تا وجود بر آن عارض شود. اما ماهيّت بالذات موجود نيست، بلكه بالوجود موجود است؛ پس يا دور لازم مى‌آيد (تقدم شىء بر نفسه) و يا تسلسل.

بنابراين، قضيه «الوجود عارض المهيّة» تنها در ذهن صادق است؛ زيرا ماهيّت در ذهن به وجود ذهنى موجود است. اما در خارج، وجود عارض ماهيّت نيست، بلكه وجود اصيل است و ماهيّت اعتبار محض و سافى از وجود است.

جمع‌بندى نهايى

تقسيمات سه‌گانه مرحوم حاج شيخ مرتضى حائرى يزدى (ره) نه تنها از دقيق‌ترين تحليل‌هاى منطقى قضيه در قرن اخير است، بلکه پلى استوار ميان منطق صورى و فلسفه وجودى مى‌سازد و با يک استدلال روشن و بى‌نقص، اصالت الوجود و رابطة اشتدادى ميان مراتب آن را اثبات مى‌کند. اين تحليل، همچون چراغى فرا راه سالکان معرفت وجودى است که مى‌کوشند از ظاهر الفاظ به باطن حقايق راه يابند.