متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: کلیات علل اربعه و آغاز بحث علت فاعلی

در منظومهٔ حکیم حاج ملاهادی سبزواری – که شاهکار فشردهٔ حکمت متعالیه است – پس از بیان معنای کلی علت و معلول و ذکر اینکه علت، حامی تحقق غیر و معلول، محتاج به این حمایت است، نوبت به تقسیم‌بندی اساسی علل می‌رسد. این تقسیم‌بندی چهارگانه، همان علل اربعهٔ مشهور است: فاعلی، غایی، مادی و صوری.

حکیم سبزواری بحث تفصیلی علل اربعه را با علت فاعلی آغاز می‌کند؛ زیرا پیچیده‌ترین و حساس‌ترین مبحث الهیات بالمعنی‌الاعم، همین فاعلیت الهی است. پرسش اصلی این است که خداوند سبحان به کدام معنا و با چه کیفیتی «فاعل» و «خالق» است؟ آیا فاعلیت او از سنخ فاعلیت ممکنات است یا از همهٔ مراتب فاعلیت ممکنات متعالی‌تر و بیگانه‌تر است؟

تفصیل اقسام هشت‌گانهٔ فاعل

قسم اول و دوم: فاعل بالطبع و بالقسر

فاعلی که هیچ علمی به فعل خود ندارد. اگر فعل مطابق اقتضای ذاتش باشد «بالطبع» و اگر مخالف اقتضای ذاتش باشد «بالقسر» نامیده می‌شود. سنگ در حال سقوط طبیعی، فاعل بالطبع است؛ همان سنگ وقتی به زور به بالا پرتاب می‌شود، فاعل بالقسر است.

قسم سوم: فاعل بالجبر

فاعلی که علم به فعل دارد، اراده هم دارد، اما میل و رغبت ذاتی ندارد و قسر خارجی او را وادار می‌کند. مثال روشن: کسی که با تهدید اسلحه مجبور به پرداخت پول یا سخن گفتن می‌شود. او می‌داند، اراده می‌کند، قدم برمی‌دارد، اما از روی کراهت و بی‌میلی.

قسم چهارم: فاعل بالتسخیر

در این مرتبه، فاعل علم، اراده و میل کامل دارد، اما یک قسر عاشقانه نیز همراه اوست. عاشق دیوانه‌ای که از دیوار بالا می‌رود، آبرو می‌ریزد، اما نمی‌تواند دست بردارد. قرآن کریم می‌فرماید:

قسم پنجم: فاعل بالقصد

فاعل علم و اراده دارد، اما انگیزه‌اش امری خارجی و غایت جدا از ذات است. نجار که برای مزد در می‌سازد، قصد دارد پول بگیرد؛ اگر مزد نباشد، دست به کار نمی‌زند. این مرتبه با عشق بیگانه است.

قسم ششم: فاعل بالرضا (نظر اشراقیان)

علم اجمالی پیشین به فعل، خودش علت صدور فعل است. خدا از سر رضا و شوق کلی می‌آفریند.

قسم هفتم: فاعل بالعنایه

علم الهی عین تحقق فعل است؛ هیچ تقدم زمانی یا رتبه‌ای نیست. نگاه از مناره همان افتادن است.

قسم هشتم: فاعل بالتجلی (نظر صدرالمتألهین)

علم اجمالی در حال تفصیل؛ نه صرفاً اجمال پیشین است و نه عینیت محض. تجلی ذات، مظاهر را به وجود می‌آورد.

جمع‌بندی بخش نخست

هشت قسم یادشده هرچند مراتب مختلف فاعلیت در عالم ممکنات را به خوبی نشان می‌دهند، اما هیچ‌یک به تنهایی شأن مقدس ربوبی را تماماً ادا نمی‌کنند. مرتبهٔ حقیقی فاعلیت الهی، فراتر از همهٔ اینهاست و آن «فاعلیت بالعشق محض» است؛ عشقی که نه قسر دارد، نه غرض خارجی، نه کراهت، بلکه صرفاً از سر شوق به اظهار کمال و جمال و جلال ذاتی است.